Wyścig o stworzenie zaawansowanej sztucznej inteligencji (AI) przestał być domeną futurystów i wszedł do gabinetów strategów wojskowych i głów państw. Obietnica stworzenia sztucznej inteligencji ogólnej (AGI) – systemu dorównującego lub przewyższającego człowieka w szerokim zakresie zadań poznawczych – jest postrzegana jako technologiczny święty Graal. Kraj, który osiągnie go jako pierwszy, może zyskać przewagę militarną i gospodarczą tak druzgocącą, jak ta, którą konkwistadorzy mieli nad Aztekami.

Ta obietnica ma jednak mroczną stronę. Rodzi fundamentalne pytanie o stabilność międzynarodową. Im bardziej transformacyjna okaże się AGI, tym silniejsza będzie pokusa dla państw, by użyć siły militarnej – nie po to, by odpowiedzieć na atak, ale by zapobiec zdobyciu tej potęgi przez rywala. Prestiżowe badanie think tanku RAND Corporation analizuje ten niezwykle ryzykowny scenariusz. To nie jest akademicka spekulacja. To próba stworzenia ram do zrozumienia, czy pogoń za technologiczną supremacją może popchnąć świat na krawędź wojny prewencyjnej.

Logika strachu: czym jest atak prewencyjny i dlaczego państwa go rozważają?

W stosunkach międzynarodowych kluczowe jest rozróżnienie dwóch pojęć. Atak wyprzedzający to uderzenie w odpowiedzi na nieuchronne, bezpośrednie zagrożenie. Atak prewencyjny jest czymś znacznie bardziej niebezpiecznym – to decyzja o rozpoczęciu wojny dzisiaj, aby uniknąć niekorzystnej zmiany w równowadze sił w przyszłości. To działanie motywowane nie pewnością, a strachem przed tym, co może się stać, gdy rywal stanie się zbyt potężny, by go powstrzymać.

Pojawienie się AGI idealnie wpisuje się w tę logikę. Jeśli przywódcy uwierzą, że rywal, który jako pierwszy zdobędzie AGI, będzie w stanie zdominować świat, mogą uznać, że koszt wojny teraz jest niższy niż ryzyko podporządkowania się w przyszłości.

Cztery filary analizy: co popycha mocarstwa ku wojnie?

Analitycy z RAND Corporation, opierając się na dekadach badań nad przyczynami wojen, zidentyfikowali cztery kluczowe zmienne, które decydują o tym, czy państwo rozważy tak drastyczny krok, jak atak prewencyjny.

Charakterystyka spodziewanej zmiany w równowadze sił

Im większa, szybsza i trwalsza jest przewaga, jaką ma dać nowa technologia, tym silniejsza presja na działanie. Jeśli AGI obiecuje „eksplozję inteligencji” i trwałą dominację dla pierwszego gracza, państwo obawiające się pozostania w tyle odczuje ogromną presję, by działać natychmiast.

Skuteczność potencjalnych strategii prewencyjnych

Atak ma sens tylko wtedy, gdy przywódcy wierzą, że może on skutecznie i na długo zatrzymać lub spowolnić postępy rywala. W kontekście AGI celem nie byłaby okupacja, ale zniszczenie kluczowej infrastruktury: centrów danych, fabryk półprzewodników czy sieci energetycznych. Skuteczność takiego uderzenia jest jednak wysoce niepewna.

Koszty potencjalnych strategii prewencyjnych

Każdy atak niesie ze sobą ryzyko odwetu i niekontrolowanej eskalacji. W przypadku mocarstw nuklearnych, jak USA i Chiny, nawet ograniczony atak na ich terytorium niesie ze sobą cień eskalacji nuklearnej. Ten czynnik jest najpotężniejszym hamulcem dla jakichkolwiek działań kinetycznych.

Percepcja nieuchronności konfliktu

Jeśli państwo uważa, że rywal ma wrogie zamiary i nieuchronnie wykorzysta przyszłą przewagę do agresji, będzie bardziej skłonne zaryzykować wojnę prewencyjną. To postrzeganie konfliktu nie jako wyboru między wojną a pokojem, ale między wojną teraz a wojną później na gorszych warunkach.

Trzy scenariusze dla przyszłej wojny: kto, kogo i dlaczego mógłby zaatakować?

Mając te cztery filary, analitycy przeanalizowali trzy hipotetyczne, ale logiczne scenariusze wybuchu konfliktu prewencyjnego w wyścigu o AGI, skupiając się na rywalizacji USA-Chiny.

Scenariusz 1: Zapobieganie przełomowi

Jedno z mocarstw (np. USA) jest o krok od stworzenia AGI, podczas gdy drugie (Chiny) pozostaje w tyle. Państwo pozostające w tyle, w obawie przed trwałą dominacją rywala, decyduje się na ograniczony atak, by spowolnić jego postępy. Ryzyko w tym scenariuszu jest oceniane jako niższe, ponieważ technologia jest wciąż spekulatywna, a skuteczność ataku bardzo niepewna.

Scenariusz 2: Rywalizacja w końcówce wyścigu

Oba mocarstwa idą łeb w łeb i oba są bliskie osiągnięcia przełomu. Jedna ze stron decyduje się na atak, by opóźnić rywala na tyle, by samemu jako pierwszemu przekroczyć linię mety. Ryzyko jest tu pośrednie. Stawka jest wyższa, a potencjalna korzyść z nawet krótkiego opóźnienia – ogromna.

Scenariusz 3: Ochrona monopolu

To scenariusz fundamentalnie inny i, według analizy, najbardziej niebezpieczny. Jedno z mocarstw już osiągnęło AGI i posiada monopol. Widząc, że rywal jest bliski odtworzenia tej technologii, decyduje się na atak, by ten monopol utrzymać. W tym przypadku niepewność co do potęgi AGI znika – monopolista wie dokładnie, jaką przewagę mu ona daje. Może też posiadać nowe, wspierane przez AGI zdolności (np. roje inteligentnych dronów, zaawansowane cyberataki), które czynią atak prewencyjny bardziej skutecznym.

Gdy wojna jest zbyt ryzykowna: era nękania i cyberataków

Badanie jasno stwierdza, że choć ryzyko ataku kinetycznego istnieje, jest ono niskie w kategoriach absolutnych. Potężny hamulec w postaci odstraszania nuklearnego sprawia, że pełnoskalowa wojna prewencyjna między mocarstwami jest skrajnie mało prawdopodobna. Nie oznacza to jednak stabilności.

Bardziej prawdopodobnym scenariuszem jest intensyfikacja działań z kategorii „nękania” (hassling) – czyli akcji poniżej progu otwartego konfliktu zbrojnego. Możemy spodziewać się nasilenia:

• Cyberataków na infrastrukturę AI rywala.

• Sabotażu w łańcuchach dostaw kluczowych komponentów.

• Restrykcji ekonomicznych, takich jak obecne amerykańskie kontrole eksportu zaawansowanych chipów do Chin.

• Operacji wpływu, mających na celu wywołanie wewnętrznych debat i spowolnienie tempa badań nad AI u rywala.

Jak uniknąć katastrofy? Kroki w stronę stabilności

Wyścig o AGI nie musi prowadzić do konfliktu. Raport wskazuje na konkretne działania, które mogą zmniejszyć presję na podejmowanie działań prewencyjnych.

• Zwiększanie odporności infrastruktury: Rozproszone i ufortyfikowane centra danych czynią atak mniej skutecznym i bardziej kosztownym.

• Wzmacnianie odstraszania: Jasne komunikowanie, że jakikolwiek atak na krytyczną infrastrukturę AI spotka się z druzgocącą odpowiedzią, podnosi koszty agresji.

• Redukcja napięć i dyplomacja: Budowanie kanałów komunikacji i łagodzenie wzajemnej nieufności zmniejsza percepcję nieuchronności konfliktu.

• Przygotowanie na bycie „szybkim naśladowcą”: Inwestowanie w zdolność do szybkiego wchłonięcia i adaptacji technologii po tym, jak rywal dokona przełomu, zmniejsza wagę przewagi pierwszego gracza.

Fundamentalny dylemat pozostaje jednak nierozwiązany: im potężniejsza i bardziej transformacyjna okaże się sztuczna inteligencja, tym większe będą obawy o to, kto i w jaki sposób będzie ją kontrolował. Zagrożenie nie leży w samej technologii, ale w geopolitycznej dynamice, którą ona wyzwala.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

1. Dlaczego raport skupia się na ograniczonych atakach, a nie pełnoskalowej wojnie?
   Ponieważ główni gracze w wyścigu o AGI, czyli USA i Chiny, są mocarstwami nuklearnymi. Perspektywa eskalacji konfliktu do poziomu wymiany nuklearnej działa jako potężny czynnik odstraszający, czyniąc pełnoskalową wojnę prewencyjną skrajnie mało prawdopodobną. Ograniczone ataki na kluczową infrastrukturę są postrzegane jako bardziej realny, choć wciąż ryzykowny scenariusz.

2. Jakie byłyby główne cele takiego ataku prewencyjnego?
   Głównymi celami byłyby fizyczne fundamenty rozwoju AI. Należą do nich przede wszystkim wielkoskalowe centra danych, fabryki produkujące najnowocześniejsze półprzewodniki (tzw. faby) oraz infrastruktura energetyczna, która zasila te obiekty.

3. Czy ten scenariusz jest bardziej prawdopodobny niż przypadkowe wywołanie wojny przez samą AI?
   To dwa różne, choć powiązane, rodzaje ryzyka. Raport RAND skupia się na ryzyku wynikającym z celowych decyzji ludzkich przywódców, motywowanych logiką geopolityczną. Ryzyko eskalacji wywołanej przez błąd lub nieprzewidywalne działanie autonomicznego systemu AI to osobna kategoria zagrożeń, która również jest przedmiotem intensywnych badań.

4. Dlaczego ochrona monopolu na AGI jest bardziej niebezpieczna niż wygranie wyścigu?
   Ponieważ w scenariuszu ochrony monopolu znika kluczowy czynnik hamujący: niepewność. Monopolista wie już, jak potężna jest AGI, i ma namacalne dowody jej przewagi. Może też posiadać nowe, wspierane przez AGI zdolności wojskowe, co zwiększa postrzeganą skuteczność i obniża koszty ataku prewencyjnego.

5. Jak mniejsze kraje mogą się odnaleźć w tej rywalizacji mocarstw?
   Dla mniejszych państw kluczową strategią jest inwestowanie w zdolność do bycia „szybkim naśladowcą” – czyli budowanie krajowego ekosystemu naukowego i technologicznego, który będzie w stanie szybko zaadaptować i wdrożyć przełomowe technologie, gdy tylko staną się one dostępne. Inne strategie to tworzenie sojuszy i specjalizacja w niszowych dziedzinach AI.

Publikacje wykonane przez nas w podobnej tematyce

1. Geopolityka mocy obliczeniowej: analiza łańcuchów dostaw półprzewodników jako nowego pola bitwy w rywalizacji mocarstw.

2. „Nękanie” w XXI wieku: taksonomia i analiza skuteczności działań prewencyjnych poniżej progu wojny w erze cyfrowej.

3. Teoria gier w wyścigu o AGI: modelowanie dynamiki eskalacji w scenariuszach z niepewnością co do postępów rywala.

4. Odstraszanie w erze AI: jak nowe technologie wpływają na wiarygodność i stabilność odstraszania nuklearnego i konwencjonalnego.

5. Strategia „szybkiego naśladowcy”: analiza historycznych przypadków dyfuzji technologii o podwójnym zastosowaniu i jej implikacje dla polityki AGI.