Choroby takie jak Alzheimer, Parkinson czy przewlekła niewydolność nerek wciąż pozostają w dużej mierze nieuleczalne. Koszt opracowania nowego leku dla ludzi sięga miliardów dolarów, a proces ten trwa ponad dekadę. Ten system, choć zaprojektowany w trosce o nasze bezpieczeństwo, w praktyce hamuje innowacje i skazuje miliony pacjentów na cierpienie. Tymczasem tuż obok, w świecie medycyny weterynaryjnej, funkcjonuje równoległy system, który pozwala na znacznie szybsze wprowadzanie leków na rynek. Czy moglibyśmy zaadaptować jego elementy, aby przyspieszyć postęp w medycynie ludzkiej, nie poświęcając przy tym bezpieczeństwa?

Ukryta szybka ścieżka dla leków: czego możemy się nauczyć od naszych zwierząt?

Czy wiesz, że ta sama amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA), która zatwierdza leki dla ludzi, reguluje również leki dla zwierząt? Robi to jej oddział, Centrum Medycyny Weterynaryjnej (CVM), stosując te same podstawowe kryteria: lek musi być bezpieczny, skuteczny i stabilny w przechowywaniu. Jednak, jak się okazuje, droga od pomysłu do apteki jest w świecie zwierząt znacznie krótsza i tańsza. A mechanizmy, które to umożliwiają, mogą być inspiracją dla reformy systemu, który zawodzi w przypadku najtrudniejszych ludzkich chorób.

Dwa światy, jedna agencja: dlaczego leki dla zwierząt mają łatwiej?

Proces zatwierdzania leku, zarówno dla człowieka, jak i dla zwierzęcia, opiera się na trzech fazach badań klinicznych:

1. Małe badanie bezpieczeństwa na zdrowych osobnikach.

2. Większe badanie bezpieczeństwa i skuteczności na chorych osobnikach.

3. Największe badanie skuteczności na chorych osobnikach.

Różnica tkwi w skali. Badania dla zwierząt są, co do zasady, około dwa razy krótsze i co najmniej dziesięć razy tańsze niż ich ludzkie odpowiedniki. Mimo to wciąż są to koszty zaporowe, zwłaszcza gdy chodzi o rzadkie choroby lub „niszowe” gatunki zwierząt, takie jak jeże czy ostrygi. Rynek jest zbyt mały, by inwestycja w pełen cykl badań się opłaciła.

Ustawa o lekach sierocych: lekcja z medycyny ludzkiej

Podobny problem – brak opłacalności badań – dotyczył w przeszłości rzadkich chorób ludzkich. Rozwiązaniem okazała się uchwalona w 1983 roku w USA Ustawa o lekach sierocych (Orphan Drug Act). Stworzyła ona zachęty dla firm farmaceutycznych do inwestowania w leczenie rzadkich schorzeń poprzez:

• Ułatwienia regulacyjne i przyspieszone ścieżki zatwierdzania.

• Ulgi podatkowe i dłuższą wyłączność rynkową.

Ustawa okazała się ogromnym sukcesem, prowadząc do powstania wielu przełomowych terapii, m.in. na mukowiscydozę. Zainspirowany tym sukcesem, przemysł weterynaryjny wywalczył w 2004 roku swój własny odpowiednik: Ustawę MUMS (Minor Uses and Minor Species Act). I tu zaczyna się prawdziwa rewolucja.

MUMS i XCA: radykalne odejście od dogmatu skuteczności

Ustawa MUMS poszła o krok dalej niż jej ludzki pierwowzór. Wprowadziła ona standard „uzasadnionego oczekiwania co do skuteczności” (reasonable expectation of effectiveness). Co to oznacza w praktyce?

• Firma, zamiast przeprowadzać wieloletnie, kosztowne badania skuteczności, może oprzeć się na istniejącej literaturze naukowej, aby wykazać, że jej lek prawdopodobnie będzie działał.

• Następnie musi jedynie przeprowadzić badanie bezpieczeństwa.

• Po spełnieniu tych warunków lek jest warunkowo dopuszczany na rynek. Firma ma pięć lat na zebranie danych z „prawdziwego życia” i udowodnienie pełnej skuteczności.

To fundamentalne odejście od żelaznej zasady FDA, która od lat 60. wymagała twardych dowodów na skuteczność przed wprowadzeniem leku do obrotu.

Początkowo ustawa MUMS dotyczyła tylko rzadkich chorób u niszowych gatunków. Jednak w 2018 roku FDA po cichu rozszerzyła ten mechanizm, tworząc ścieżkę XCA (Expanded Conditional Approval). Od tego momentu standard „uzasadnionego oczekiwania” można stosować również do powszechnych chorób u głównych gatunków (psy, koty), jeśli przeprowadzenie standardowych badań byłoby zbyt trudne lub kosztowne.

Studium przypadku: lek na długowieczność dla psów

Doskonałym przykładem potęgi ścieżki XCA jest historia firmy Loyal, która opracowuje lek na wydłużenie życia psów (LOY-001). Badanie skuteczności takiego leku jest koszmarnie trudne – trzeba czekać, aż umrze wystarczająco dużo psów.

Dzięki XCA, firma Loyal przekonała FDA, że:

1. Starzenie się jest poważnym, nieleczonym schorzeniem.

2. Standardowe badanie byłoby niezwykle skomplikowane i drogie.

W zamian FDA zgodziło się na warunkowe dopuszczenie leku na rynek na podstawie serii znacznie mniejszych, krótszych i tańszych badań, które jedynie pośrednio sugerowały potencjalną skuteczność. Zamiast badania za 20 milionów dolarów trwającego 5 lat, firma mogła oprzeć się na badaniach kosztujących około 1 miliona dolarów i trwających 18 miesięcy. Lek wejdzie na rynek, a dane o jego realnej skuteczności będą zbierane od tysięcy psów w warunkach klinicznych.

A gdyby tak przenieść ten model do medycyny ludzkiej?

Wyobraźmy sobie, że istnieje ludzki odpowiednik ścieżki XCA. Co by się stało, gdyby w przypadku najtrudniejszych chorób przewlekłych, takich jak Alzheimer, FDA pozwoliło na warunkowe dopuszczenie leków na rynek w oparciu o „uzasadnione oczekiwanie” skuteczności?

Potencjalne korzyści:

1. Więcej innowacji: Obniżenie progu wejścia (kosztu z 1 mld do np. 100 mln dolarów) pozwoliłoby większej liczbie firm testować odważniejsze i bardziej zróżnicowane podejścia terapeutyczne.

2. Odkrywanie podtypów chorób: Wprowadzenie wielu różnych leków pozwoliłoby zbierać dane z „prawdziwego życia”, które mogłyby ujawnić, że choroby takie jak Alzheimer to w rzeczywistości zbiór różnych schorzeń o podobnych objawach. Terapie, które w badaniach klinicznych wydają się nieskuteczne (bo działają tylko na małą podgrupę), mogłyby znaleźć swoje zastosowanie.

3. Tańsze leki: Niższe koszty badań to potencjalnie niższe ceny leków po ich zatwierdzeniu.

Potencjalne ryzyka i kompromisy:
Oczywiście, taki model wiązałby się z kompromisem.

• Pacjenci musieliby zaakceptować, że niektóre leki na rynku mogą okazać się nieskuteczne.

• System ubezpieczeń musiałby zostać przystosowany do refundacji terapii o nie w pełni potwierdzonej skuteczności.

• FDA musiałoby być znacznie bardziej rygorystyczne w egzekwowaniu badań potwierdzających i wycofywaniu leków, które nie spełnią obietnic.

Mimo tych ryzyk, kompromis wydaje się wart rozważenia. Świat medycyny weterynaryjnej pokazuje, że można przyspieszyć innowacje bez poświęcania bezpieczeństwa. Być może nadszedł czas, byśmy i my, ludzie, odważyli się na podobny krok w walce z chorobami, które wciąż wygrywają.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy standard „uzasadnionego oczekiwania” oznacza, że na rynek trafiają leki, które nie działają?
   Nie, oznacza to, że trafiają na rynek leki, których skuteczność jest prawdopodobna, ale nie została jeszcze udowodniona w dużym, randomizowanym badaniu klinicznym. Firma ma 5 lat, aby dostarczyć te dowody. To kompromis między pewnością a szybkością dostępu do potencjalnie ratujących życie terapii.

2. Czy bezpieczeństwo pacjentów nie byłoby zagrożone?
   Artykuł podkreśla, że obniżenie wymogów dotyczy skuteczności, a nie bezpieczeństwa. Każdy lek, nawet w ramach ścieżki XCA, musi przejść rygorystyczne badania bezpieczeństwa, zanim zostanie dopuszczony na rynek.

3. Czy w medycynie ludzkiej nie ma już przyspieszonych ścieżek?
   Tak, istnieje tzw. „accelerated approval”, która pozwala na zatwierdzenie leku na podstawie „zastępczych punktów końcowych” (np. zmniejszenie guza zamiast wydłużenia życia). Jest to jednak znacznie bardziej rygorystyczna ścieżka niż XCA. Wymaga ona twardych dowodów, że punkt zastępczy jest silnie skorelowany z korzyścią kliniczną, co w wielu chorobach przewlekłych jest trudne do udowodnienia.

4. Dlaczego badania kliniczne dla ludzi są tak drogie?
   Składa się na to wiele czynników: ogromne koszty rekrutacji tysięcy pacjentów, skomplikowane procedury monitorowania, ubezpieczenia, wymogi regulacyjne i długi czas trwania. W przypadku chorób przewlekłych, jak Alzheimer, badania muszą trwać wiele lat, aby można było zaobserwować jakikolwiek efekt.

5. Czy pacjenci byliby skłonni płacić z własnej kieszeni za leki o niepotwierdzonej skuteczności?
   To jedno z największych wyzwań. W przypadku chorób śmiertelnych i nieuleczalnych, wielu pacjentów i ich rodziny są gotowi podjąć takie ryzyko. Wymagałoby to jednak fundamentalnej zmiany w systemie refundacji i wprowadzenia nowych mechanizmów, które dzieliłyby ryzyko finansowe między pacjenta, producenta i ubezpieczyciela.

Publikacje wykonane przez nas w podobnej tematyce

1. Analiza porównawcza czasu i kosztów rozwoju leków w medycynie ludzkiej i weterynaryjnej w latach 2000-2025.

2. Wykorzystanie danych „real-world evidence” do potwierdzania skuteczności leków warunkowo dopuszczonych do obrotu: studium przypadku w onkologii.

3. Modelowanie ekonomiczne wpływu wprowadzenia ścieżki typu XCA na rynek farmaceutyczny w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych.

4. Etyczne i regulacyjne wyzwania związane z warunkowym dopuszczaniem leków: perspektywa pacjentów i decydentów.

5. Rola biomarkerów w przyspieszaniu rozwoju leków na choroby rzadkie: przegląd systematyczny i analiza barier.