Zacznijmy od uczciwej tezy: globalnej, dobrze opisanej statystyki typu „top-10 krajów z największą liczbą badań fazy IV w reumatologii z rozbiciem na endpointy” po prostu nie ma w opublikowanej literaturze. Są natomiast trzy klocki, z których da się zbudować przybliżony obraz:

1. Analizy wszystkich badań fazy IV w ClinicalTrials.gov (bez podziału na dziedziny).(PubMed)
2. Przeglądy farmakowigilancji i badań porejestracyjnych w reumatologii, głównie dla leków biologicznych.(MDPI)
3. Opis narodowych i ponadnarodowych rejestrów biologicznych / PASS (które funkcjonalnie pełnią rolę fazy IV).(PMC)

Na tej podstawie da się zarysować wiarygodny, choć nie „idealnie policzony” obraz geograficzny i strukturalny.

---

1. Co właściwie liczymy? Faza IV w reumatologii – dwa „światy”

Faza IV – etap po dopuszczeniu leku do obrotu, obejmujący formalne badania kliniczne i/lub obserwacyjne PASS, ukierunkowane na bezpieczeństwo, skuteczność w „real world” i jakość życia.

W reumatologii mamy w praktyce dwa główne typy badań fazy IV:

1. Klasyczne badania interwencyjne fazy IV
   Randomizowane lub jednoramienne, zwykle wieloośrodkowe, np.:
   – ENTRACTE (tocilizumab vs etanercept – bezpieczeństwo sercowo-naczyniowe).(PMC)
   – ORAL Surveillance (tofacitinib – MACE, nowotwory vs inhibitory TNF).(nejm.org)

2. Rejestry i PASS (Post-Authorisation Safety Studies)
   Często nie są formalnie nazywane „phase IV”, ale regulatorzy i producenci używają ich właśnie jako narzędzia fazy IV. Przykłady:
   – BSRBR-RA (UK), ARTIS (Szwecja), DANBIO (Dania), NOR-DMARD (Norwegia), RABBIT (Niemcy), BIOBADASER (Hiszpania), KOBIO (Korea), japońskie rejestry biologiczne itd.(SpringerLink)

W odpowiedzi będę traktował „badania fazy IV” szeroko: interwencyjne + rejestrowe PASS, bo tak podchodzą do tego zarówno EMA, jak i FDA/PMDA przy ocenie bezpieczeństwa biologików.(SAGE Journals)

---

2. W których krajach jest najwięcej badań fazy IV w reumatologii? (obraz jakościowy)

Nie mamy gotowej tabeli „liczba badań fazy IV w reumatologii wg kraju”, ale możemy wywnioskować krajowe „bieguny aktywności” na podstawie:

• skali rejestrów biologicznych,
• liczby porejestracyjnych badań konkretnych leków,
• regulacyjnych wymogów PASS.

Wychodzi z tego dość spójny obraz – dominują kraje o:

1. wysokim dochodzie,
2. dużym rynku biologików,
3. rozwiniętej strukturze rejestrów i obowiązków PV.

2.1. Stany Zjednoczone

USA są globalnym liderem liczby badań klinicznych ogółem i fazy IV w szczególności. Analiza Zhang i wsp. obejmująca 19 359 badań fazy IV w ClinicalTrials.gov (wszystkie dziedziny) pokazuje, że Stany Zjednoczone stanowią zdecydowanie największy odsetek rejestracji fazy IV jako kraj wiodący.(PubMed)

W reumatologii:

• duże, wymagane przez FDA post-authorisation safety trials (np. ORAL Surveillance dla tofacitinibu),
• „pragmatyczne” triale fazy IV porównujące różne schematy leczenia (tapering dawki, treat-to-target, itp.),
• ogromne bazy danych typu claims i EHR wykorzystywane w PASS (BBCIC, systemy ubezpieczeniowe).(SpringerLink)

Wniosek: jeśli policzyć wszystkie triale + analizy z dużych baz danych, USA niemal na pewno jest krajem z największą liczbą badań fazy IV dotyczących leków reumatologicznych.

---

2.2. Europa Zachodnia i Północna (szczególnie: UK, kraje nordyckie, Niemcy, Hiszpania, Włochy, Holandia)

Tu sytuacja jest trochę inna: mniej wielkich, pojedynczych mega-triali, za to gęsta sieć rejestrów biologicznych, często tworzonych we współpracy z regulatorami.

Przeglądy farmakowigilancji biologików w reumatycznych chorobach zapalnych wymieniają jako kluczowe m.in.:(MDPI)

• UK – BSRBR-RA, rejestry anty-TNF i nowszych biologików.
• Szwecja – ARTIS (Antirheumatic Therapies in Sweden).
• Dania – DANBIO.
• Norwegia – NOR-DMARD.
• Niemcy – RABBIT (biologics in RA).
• Hiszpania – BIOBADASER.
• Włochy – wieloośrodkowe projekty typu VALORE, oparte o bazy administracyjne i rejestry, zorientowane na bezpieczeństwo i efektywność biologików.(SpringerLink)

Jeśli potraktować każdy z tych rejestrów jako „platformę dla wielu badań fazy IV”, Europa Północno-Zachodnia staje się drugim globalnym biegunem badań fazy IV w reumatologii.

---

2.3. Japonia

Japonia jest specyficznym przypadkiem: prawo długo wymagało tzw. „all-case surveillance” dla nowych biologików, co w praktyce oznaczało obowiązkowe porejestracyjne badania bezpieczeństwa obejmujące wszystkich pacjentów otrzymujących lek w określonym okresie czasu.(PMC)

Przykład:
– wielkoskalowe badanie bezpieczeństwa i skuteczności abataceptu u japońskich chorych na RZS prowadzone jako postmarketing surveillance.(PMC)

To powoduje, że gęstość badań fazy IV/ PASS w reumatologii względem liczby ludności jest w Japonii bardzo wysoka.

---

2.4. Kanada, Korea Południowa, Brazylia i inne rynki „średnie”

Przeglądy PV i rejestrów biologików wskazują również na znaczącą aktywność:(MDPI)

• Kanada – rejestry i bazy danych powiązane z systemem publicznego finansowania leków; dużo real-world studies dla inhibitorów JAK i anty-TNF.
• Korea Południowa – rejestr KOBIO, intensywne programy PV dla biosymilarów etanerceptu, infliksymabu i adalimumabu.
• Brazylia i inne kraje Ameryki Łacińskiej – sieć BIOBADAMERICA, lokalne rejestry RZS i spondyloartropatii; nastawienie na farmakoekonomikę i bezpieczeństwo.

Te kraje raczej nie doganiają USA/Europy/Japonii w liczbach bezwzględnych, ale są istotnymi graczami szczególnie w badaniach bezpieczeństwa i „real-world effectiveness”.

---

2.5. Przybliżony ranking (wnioskowany, nie „twardo policzony”)

Na podstawie powyższych przesłanek można sensownie przyjąć następującą hierarchię „gęstości” badań fazy IV w reumatologii (liczonych jako triale + rejestry + PASS):

1. USA
2. Japonia
3. UK + kraje nordyckie (Szwecja, Dania, Norwegia) + Niemcy
4. Francja, Hiszpania, Włochy, Holandia
5. Kanada, Korea Południowa, Brazylia
6. Inne kraje UE, Ameryki Łacińskiej oraz pojedyncze rejestry w krajach o średnim dochodzie.

To jest model jakościowy, ale dobrze pasuje do:

• globalnej analizy fazy IV z ClinicalTrials.gov, gdzie kraje wysokodochodowe dominują,(PubMed)
• mapy rejestrów biologicznych i programów PASS w reumatologii.(MDPI)

---

3. Jakie endpointy przeważają w fazie IV? Bezpieczeństwo vs skuteczność vs jakość życia

Tu sytuacja jest ciekawa, bo:

• w reumatologii zawsze mierzy się „wszystko naraz” (aktywność choroby, bezpieczeństwo, PRO),
• ale formalnie tylko jeden lub kilka endpointów jest „pierwotnych”.

Dane ilościowe mamy głównie z analizy wszystkich badań fazy IV w ClinicalTrials.gov, a nie tylko reumatologicznych:

W analizie Zhang i wsp. spośród 4772 badań fazy IV zdefiniowanych jako „bezpieczeństwo po wprowadzeniu na rynek”, 330 (ok. 7%) miało wyłącznie bezpieczeństwo jako główny cel, a 4392 (ok. 93%) oceniały jednocześnie bezpieczeństwo i skuteczność.(PubMed)

To jest ważny punkt odniesienia: faza IV rzadko jest „czysto bezpieczeństwowa”; zazwyczaj bada się jednocześnie efekty kliniczne.

3.1. Bezpieczeństwo

Endpointy bezpieczeństwa – częstość ciężkich działań niepożądanych (SAE), ciężkich zakażeń, nowotworów, zdarzeń sercowo-naczyniowych (MACE), zdarzeń demielinizacyjnych, reakcji infuzyjnych, immunogenność, ciąża/teratogenność.

W reumatologii:

• duże triale typu ORAL Surveillance, ENTRACTE czy japońskie all-case surveillance mają pierwotne endpointy bezpieczeństwa (MACE, nowotwory, ciężkie zakażenia), choć zwykle raportują też zmiany DAS28/ACR.(PMC)
• rejestry typu BSRBR-RA, ARTIS, RABBIT są projektowane primarnie jako narzędzie do identyfikacji rzadkich, poważnych działań niepożądanych(nowotwory, oportunistyczne infekcje, zdarzenia sercowo-naczyniowe).(PMC)

Jeśli skupić się na reumatologii i „policzyć w głowie”:

• duża część PASS i rejestrów ma bezpieczeństwo jako endpoint pierwotny,
• ale w trialach interwencyjnych fazy IV częściej endpoint jest „mieszany” (bezpieczeństwo + skuteczność).

Realistycznie można przyjąć (szacunek oparty na ekstrapolacji z ogólnej fazy IV + przeglądów PV):

• ok. 20–30% badań fazy IV w reumatologii ma bezpieczeństwo jako wyraźnie dominujący endpoint pierwotny,
• pozostałe 70–80% łączy bezpieczeństwo ze wskaźnikami skuteczności (a czasem QoL) w złożonym zestawie endpointów.

---

3.2. Skuteczność / „real-world effectiveness”

Skuteczność w fazie IV – zwykle rozumiana jako efektywność w warunkach codziennej praktyki: osiąganie remisji lub niskiej aktywności choroby, utrzymanie odpowiedzi, przeżycie terapii (drug survival), brak konieczności zmiany leku.

Typowe endpointy:

• DAS28, SDAI, CDAI, często odsetek pacjentów z remisją / LDA,
• ACR20/50/70 w studies bliższych klasycznym RCT,
• przeżycie lekowe (survival analysis), czas do odstawienia z powodu braku skuteczności lub działań niepożądanych,
• radiograficzna progresja (rzadziej w czystej fazie IV, częściej w IIIb/IV).

W reumatologii trend jest silnie kształtowany przez paradygmat „treat-to-target” i rekomendacje OMERACT, które wymuszają raportowanie standardowego „core set” domen (aktywność choroby, funkcja, ból, global, itd.).(PMC)

Praktycznie oznacza to, że:

• prawie wszystkie badania fazy IV leków modyfikujących przebieg choroby raportują jakieś miary skuteczności,
• w około połowie–dwóch trzecich z nich to właśnie wskaźniki skuteczności (remisja, LDA, drug survival) są pierwotnym endpointem, a bezpieczeństwo jest kluczowym endpointem wtórnym.

---

3.3. Jakość życia (HRQoL) – endpoint częsty, ale rzadko pierwotny

HRQoL (Health-Related Quality of Life) – oceniana zwykle za pomocą HAQ-DI, SF-36, EQ-5D, FACIT-F, RAQoL, QOL-RA i innych narzędzi rekomendowanych w ramach OMERACT.(PubMed)

W literaturze reumatologicznej:

• HRQoL jest powszechnie mierzony w trialach i rejestrach RZS, spondyloartropatii i łuszczycowego zapalenia stawów,
• klasyczne prace OMERACT wprost postulują włączenie jakości życia do „core set” wyników, choć często jako endpoint wtórny, a nie pierwotny.(PMC)

Przykłady badań z QoL jako kluczowym celem:

• interwencje niefarmakologiczne (np. RA-HEAL, badanie nad treningiem odporności psychiczej + styl życia, gdzie pierwotnym endpointem jest HRQoL po 6 miesiącach),(SpringerLink)
• wybrane triale lekowe, w których HRQoL jest jednym z współ-pierwotnych endpointów (szczególnie w badaniach nad bólem, zmęczeniem, funkcją zawodową).

Realistyczny (znowu – szacunkowy) obraz dla reumatologii fazy IV:

• >80–90% badań fazy IV mierzy HRQoL jakimś narzędziem,
• ale tylko ok. 5–10% badań ma HRQoL jako endpoint pierwotny (częściej w badaniach niefarmakologicznych, programach rehabilitacyjnych, edukacyjnych, psychologicznych niż w klasycznych trialach leków).

---

3.4. Podsumowanie rozkładu endpointów (szacunki dla reumatologii fazy IV)

Łącząc ogólne dane fazy IV z ClinicalTrials.gov z tym, co wiemy o badaniach i rejestrach w reumatologii, można rozsądnie zaproponować przybliżony rozkład endpointów pierwotnych:

• Bezpieczeństwo jako główny, „czysty” endpoint:
  ok. 20–30% badań (głównie duże PASS, rejestry i triale nakazane przez regulatorów).

• Skuteczność / efektywność jako główny endpoint (remisja, DAS28, drug survival):
  ok. 50–60% badań (większość interwencyjnych fazy IV i część rejestrów klinicznych).

• Jakość życia jako główny endpoint:
  ok. 5–10% badań (głównie interwencje niefarmakologiczne, programy kompleksowego leczenia, część badań nad bólem / zmęczeniem).

• Badania z formalnie współ-pierwotnymi endpointami (np. bezpieczeństwo + skuteczność, skuteczność + QoL):
  reszta (często nakłada się z powyższymi kategoriami, bo klasyfikacja zależy od tego, jak autorzy opisują hierarchię endpointów).

To są świadomie oznaczone szacunki, ale zgodne z:
– globalnym profilem fazy IV,
– praktyką PV biologików w reumatologii (gdzie bezpieczeństwo jest kluczowe),
– rosnącą, ale jednak „wtórną” rolą HRQoL jako endpointu pierwotnego w lekowych programach fazy IV.

---

4. Systemowe spojrzenie: dlaczego właśnie te kraje i takie endpointy?

Jeśli spojrzeć systemowo, widać trzy sprzężenia zwrotne:

1. Regulatorzy ↔ przemysł farmaceutyczny

   • Tam, gdzie regulatorzy (FDA, EMA, PMDA) częściej nakładają obowiązkowe PASS / phase IV commitments, tam rośnie liczba badań bezpieczeństwa.
   • Duże koncerny mają centra R&D i największą sprzedaż w USA, UE, Japonii – to automatycznie „ciągnie” za sobą fazę IV.

2. Infrastruktura rejestrów ↔ kultura badań klinicznych w reumatologii

   • Kraje, które wcześnie zainwestowały w rejestry biologików (UK, Nordycy, Niemcy, Hiszpania), dziś „produkują” bardzo dużo badań fazy IV – każde rozszerzenie wskazań, każdy nowy biologik/biosymilar dostaje swoją analizę w tych rejestrach.

3. Pacjentocentryczność ↔ rola HRQoL i PRO

   • OMERACT i ruch treat-to-target przesunęły punkt ciężkości z „tylko DAS28/radiogram” na pełny profil pacjenta (PRO, HRQoL, funkcja, praca).
   • To nie sprawiło jeszcze, że QoL stał się dominującym endpointem pierwotnym w większości badań fazy IV leków, ale spowodowało, że praktycznie każdetakie badanie zawiera moduł PRO/HRQoL.

---

5. Jak by wyglądało „twarde”, ilościowe badanie, o które pytasz?

Gdybyś chciał to zrobić jako własny projekt badawczy, sensowna strategia byłaby taka:

1. Pobranie pełnego dumpu ClinicalTrials.gov / EU CTR / japońskich i krajowych rejestrów (API + ręczne scrapowanie tam, gdzie trzeba).

2. Filtrowanie po dziedzinie:

   • MeSH i słowa kluczowe dla RZS, spondyloartropatii, łuszczycowego zapalenia stawów, JIA, SLE, zapaleń układowych itd.

3. Ograniczenie do „Phase 4” lub „post-marketing”/„PASS” w polach faza / design.

4. Automatyczna klasyfikacja endpointów pierwotnych na podstawie słów kluczowych w polach „primary outcome”:

   • bezpieczeństwo (AE, SAE, infections, malignancy, MACE, immunogenicity),
   • skuteczność (DAS28, CDAI, ACR, PASI, BASDAI, radiographic progression, drug survival),
   • QoL/PRO (HAQ, SF-36, EQ-5D, FACIT, RAQoL itd.).

5. Agregacja wg kraju/country of recruitment + typu sponsora (przemysł vs akademia).

6. Walidacja ręczna na losowej próbie, żeby ustalić precyzję klasyfikatora.

To dałoby dokładną odpowiedź liczbową, której dziś w literaturze brakuje – Twój projekt mógłby wypełnić tę lukę.

---

Krótkie wnioski „dla praktyki”

• Najwięcej badań fazy IV w reumatologii prowadzi się w:
  – USA,
  – Japonii,
  – Zachodniej i Północnej Europie (UK, kraje nordyckie, Niemcy, Francja, Hiszpania, Włochy, Holandia).

• Endpointy bezpieczeństwa są bardzo silnie reprezentowane (szczególnie w rejestrach i PASS), ale tylko mniejszość badań ma „czystą” bezpieczeństwową hipotezę pierwotną – zwykle bezpieczeństwo współistnieje ze skutecznością.

• Endpointy skuteczności/efektywności stanowią trzon pierwotnych endpointóww większości interwencyjnych badań fazy IV leków modyfikujących przebieg choroby.

• Jakość życia (HRQoL) jest niemal wszechobecna jako endpoint wtórny, ale stosunkowo rzadko staje się endpointem pierwotnym – wyjątkiem są programy kompleksowych interwencji (psychologicznych, behawioralnych, rehabilitacyjnych).

Inne badania – raporty wykonane dla klientów to:

1. Dla wybranej firmy farmaceutycznej lub biotechnologicznej, w jakich wskazaniach onkologicznych prowadzi ona badania fazy 1, 2 i 3 z przeciwciałami monoklonalnymi i ile badań przypada na każdą fazę oraz każdą jednostkę chorobową?

2. Które szpitale uniwersyteckie i główni badacze w Europie Środkowo-Wschodniej mają największe doświadczenie w badaniach fazy 2 i 3 w neurologii (mierzone liczbą ukończonych badań oraz liczbą sponsorów)?

3. Które kraje w Azji prowadzą najwięcej badań klinicznych fazy 1–3 nad terapiami RNA w chorobach zakaźnych i jak wygląda rozkład badań według faz, typu sponsora i rodzaju wirusa?

4. Dla wybranego obszaru chorób autoimmunologicznych, które firmy biotech mają w pipeline najwięcej badań fazy 2 i 3 oraz jaki jest udział badań randomizowanych z podwójnie ślepą próbą w ich portfelu?

5. Które ośrodki pediatryczne na świecie biorą udział w największej liczbie badań fazy 2–3 nad szczepionkami i jak zmieniała się liczba rekrutowanych pacjentów w tych ośrodkach w ostatnich 10 latach?

6. Którzy badacze kliniczni w Ameryce Północnej są najbardziej aktywni w badaniach nad chorobami rzadkimi (liczba badań jako główny badacz, liczba współpracy z różnymi sponsorami, liczba krajów, w których prowadzą rekrutację)?

7. W przypadku których wskazań kardiologicznych małe cząsteczki dominują nad przeciwciałami monoklonalnymi w badaniach fazy 3 i jak wygląda liczba badań, liczba rekrutowanych pacjentów oraz geograficzny rozkład ośrodków?

8. Jakie są najbardziej aktywne kraje w prowadzeniu badań fazy 1 nad terapiami komórkowymi innymi niż oparte na limfocytach T dla wybranego nowotworu hematologicznego oraz ilu sponsorów i ośrodków bierze w nich udział?

9. Dla wybranego dużego koncernu farmaceutycznego, jaki jest rozkład liczby badań według faz (1–4) w immunologii, neurologii i chorobach zakaźnych oraz w ilu krajach prowadzone są jego badania w każdym z tych obszarów?

10. Które centra badawcze w Unii Europejskiej prowadzą najwięcej badań fazy 2–3 z udziałem biomarkerów predykcyjnych w onkologii i jaki odsetek ich badań wykorzystuje projekt adaptacyjny?

11. W jakich krajach prowadzi się najwięcej badań klinicznych fazy 3 nad szczepionkami mRNA i jaka jest struktura tych badań pod kątem typu sponsora (przemysł vs akademia), liczby ośrodków oraz wielkości populacji badanej?

12. Dla wybranej choroby neurodegeneracyjnej, którzy badacze są najczęściej zaangażowani jako główni badacze w badaniach fazy 2–3 oraz jakie mają powiązane publikacje, patenty i współprace międzyinstytucjonalne?

13. Które firmy biotechnologiczne specjalizujące się w terapiach RNA mają najbardziej zdywersyfikowany portfel badań (liczba wskazań, liczba krajów, liczba badań w fazach 1–3) i jaki jest udział badań sponsorowanych przez partnerów z big pharmy?

14. Jakie ośrodki kliniczne w Ameryce Łacińskiej prowadziły w ostatnich 5 latach najwięcej badań fazy 2–3 w chorobach zakaźnych oraz jaki jest ich średni czas rekrutacji do pełnego obsadzenia próby?

15. W których jednostkach chorobowych w reumatologii obserwuje się najszybszy wzrost liczby nowych badań fazy 2 w ciągu ostatnich 5 lat i jakie typy terapii (małe cząsteczki, przeciwciała, terapie komórkowe) dominują w tych wskazaniach?

16. Którzy badacze kliniczni w Europie mają największą sieć współpracy (liczba współbadaczy, liczba wspólnych badań i publikacji) w obszarze chorób zapalnych jelit i w ilu wieloośrodkowych badaniach fazy 3 uczestniczyli?

17. Które szpitale dziecięce są najczęściej wybierane jako ośrodki pierwszego uruchomienia badań (first-in-country site) w globalnych badaniach fazy 3 w immunologii oraz z iloma sponsorami współpracowały w ciągu ostatniej dekady?

18. Dla wybranego regionu (np. Skandynawia), jaki jest rozkład liczby badań nad chorobami endokrynologicznymi według faz, typu badania (interwencyjne vs obserwacyjne), kluczowego endpointu (kliniczny vs zastępczy) oraz typu sponsora?

19. Które kraje są liderami pod względem liczby badań fazy 1 nad terapiami opartymi na edycji genów (np. CRISPR) w onkologii oraz jaki jest udział badań wieloośrodkowych i liczba sponsorów aktywnych w każdym kraju?

20. Dla wybranego wskazania w pulmonologii, które firmy farmaceutyczne i biotechnologiczne mają największą liczbę badań fazy 2–3 i jak wygląda profil ich badań pod kątem dróg podania (doustna, podskórna, dożylna, wziewna)?

21. Które ośrodki akademickie w Ameryce Północnej prowadzą najwięcej badań fazy 1–2 nad nowymi szczepionkami w chorobach tropikalnych i jak duża część tych badań jest finansowana ze środków publicznych lub grantów międzynarodowych?

22. W jakich chorobach hematologicznych obserwuje się najwyższy odsetek badań fazy 3 z endpointem przeżycia całkowitego jako pierwszorzędowym i które firmy stoją za największą liczbą takich badań?

23. Dla wybranej grupy chorób rzadkich, które kraje mają największą koncentrację badań fazy 2–3 na milion mieszkańców i jaki jest udział ośrodków wysokospecjalistycznych vs ośrodków ogólnych?

24. Którzy główni badacze w Europie są najbardziej doświadczeni w prowadzeniu badań fazy 1 w onkologii (liczba badań, liczba różnych mechanizmów działania leków, liczba współpracujących sponsorów) i jak wygląda ich historia publikacyjna?

25. Które firmy biotech zarejestrowane w Ameryce Północnej prowadzą najwięcej badań fazy 2 nad terapiami komórkowymi w immunologii i jakie jest geograficzne rozmieszczenie ich ośrodków rekrutujących?

26. Dla wybranego wskazania zakaźnego, jaki jest udział badań adaptacyjnych vs klasycznych randomizowanych w fazie 2–3 oraz które kraje i sponsorzy najczęściej stosują projekty adaptacyjne?

27. Które szpitale i centra badawcze w regionie Azji i Pacyfiku uczestniczyły w największej liczbie globalnych badań fazy 3 w kardiologii oraz jaka jest średnia liczba badań kardiologicznych na pojedynczy ośrodek?

28. Dla wybranego obszaru neurologii, które firmy farmaceutyczne najczęściej współpracują z uniwersytetami (liczba badań sponsorowanych wspólnie, liczba współautorów z uczelni, liczba wspólnych publikacji) i jak to koreluje z liczbą rejestrowanych badań?

29. Którzy badacze pediatryczni na świecie mają największe portfolio badań fazy 2–3 nad szczepionkami i lekami immunomodulującymi (liczba badań, liczba wskazań, liczba kontynentów, na których prowadzą badania) oraz z iloma różnymi sponsorami współpracowali?