W Polsce panuje powszechne przekonanie, że świat nauki i świat biznesu to dwie oddzielne galaktyki. Z jednej strony mamy uniwersytety postrzegane jako skostniałe instytucje, zarządzane przez profesorów „starej daty”, niechętnych do współpracy. Z drugiej – pragmatyczny biznes, który boi się ryzyka związanego z inwestowaniem w badania i rozwój (R&D). Efekt? Ogromny potencjał intelektualny polskich naukowców często pozostaje zamknięty w murach uczelni, zamiast przekładać się na innowacyjne produkty i usługi.

Jednak istnieją przykłady, które przełamują ten stereotyp. Jednym z nich jest Startova, spółka celowa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, która od lat z sukcesem komercjalizuje wyniki badań naukowych. Jak to robią? Kluczem, jak mówi prezes Alina Jaworska, jest odejście od uniwersyteckiej biurokracji i mówienie językiem, który rozumie biznes – językiem korzyści.

Spółka celowa: dlaczego jest skuteczniejsza niż uniwersytet?

Uniwersytety publiczne, ze swoją złożoną strukturą i długim procesem decyzyjnym, nie są partnerem, na którego biznes może czekać. „Jeśli ktoś liczy na to, że firma poczeka pół roku, aż uczelnia się ogarnie i rektor podejmie decyzję, to się przeliczy” – stwierdza bez ogródek Alina Jaworska.

Właśnie dlatego powstały spółki celowe. To podmioty należące do uczelni, ale działające na zasadach komercyjnych. Ich głównym zadaniem jest przekształcanie wynalazków w gotowe do sprzedaży produkty lub usługi, najczęściej poprzez tworzenie spółek-córek, tzw. spin-offów. Dzięki elastyczności, szybkości działania i biznesowemu podejściu, są one w stanie skutecznie budować mosty między nauką a rynkiem.

Startova, działająca od 2014 roku, ma na koncie powołanie 37 spin-offów i realizację 17 projektów unijnych. To jeden z najlepszych wyników w kraju.

Gdzie szukać partnerów i jak z nimi rozmawiać?

Wbrew pozorom, Startova nie szuka pieniędzy w bankach czy funduszach venture capital. Te instytucje, przynajmniej w Polsce, postrzegają inwestycje w naukę jako zbyt ryzykowne. Kluczem są inwestorzy branżowi – firmy, które działają w sektorze związanym z danym wynalazkiem i doskonale rozumieją jego potencjał.

Budowanie takiej relacji to proces. Inwestorzy branżowi na początku są często zamknięci i nieufni. Trzeba ich aktywnie szukać, spotykać na konferencjach, słuchać o ich problemach i proponować konkretne rozwiązania. To nie jest bierne czekanie na telefon – to proaktywne „wychodzenie zza biurka”.

Kluczowe zasady skutecznej współpracy według Startovej:

1. Mów językiem korzyści: Przedsiębiorca musi wiedzieć, jak współpraca z uczelnią przełoży się na jego zyski. To jedyny argument, który otwiera drzwi do dialogu.

2. Bądź przygotowany: Gdy już dojdzie do rozmów, trzeba działać szybko. Gotowe wzory umów, przygotowany zespół naukowy i jasno określony plan działania to podstawa. Biznes nie będzie czekał.

3. Buduj długofalowe relacje: Najlepsze efekty przynosi stała współpraca. Przykładem jest partnerstwo UMK z Grupą Polmlek, które trwa już prawie 10 lat i zaowocowało wieloma innowacjami „na zlecenie”.

Od Drogi Mlecznej do drogi mleczarskiej: w czym specjalizuje się UMK?

Aby skutecznie komercjalizować naukę, trzeba najpierw wiedzieć, co się ma do zaoferowania. Kluczowym krokiem, jaki podjęła Startova, było zmapowanie potencjału innowacyjnego całego uniwersytetu. Proces ten pozwolił zidentyfikować najsilniejsze ośrodki badawcze, które mają ambicje i zasoby, by tworzyć rozwiązania dla gospodarki.

Dwie wiodące jednostki to Interdyscyplinarne Centrum Nowoczesnych Technologii oraz Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej. To właśnie stamtąd pochodzą jedne z najbardziej obiecujących projektów.

Najciekawsze przykłady komercjalizacji z UMK:

Jak widać, spektrum jest szerokie – od kosmosu, przez medycynę, po rolnictwo i przemysł mleczarski. „Nie odrzucamy żadnej okazji dobrej współpracy z biznesem. Jednego dnia rozmawiam z kimś o kosmosie, a następnego jestem na spotkaniu w kaloszach, w gospodarstwie rolnym” – podsumowuje Alina Jaworska.

Co musi się zmienić w systemie, aby było więcej takich sukcesów?

Doświadczenia Startovej pokazują, że problemem nie jest brak innowacji, ale bariery systemowe i mentalne. Aby polska nauka mogła w pełni rozwinąć skrzydła, potrzebne są zmiany na kilku poziomach.

1. Zmiana w ewaluacji uczelni: Obecnie system oceny szkół wyższych premiuje publikacje naukowe znacznie bardziej niż komercjalizację. To sprawia, że rektorzy nie mają motywacji, by inwestować w transfer technologii. „Trzeba pieniądzom nadać większy priorytet w ewaluacji” – postuluje Jaworska. Jednym z pomysłów jest uzależnienie części dotacji dla uczelni od przychodów ze współpracy z biznesem.

2. Rola państwa i spółek Skarbu Państwa: Gdyby państwo stworzyło ścieżkę, w ramach której spółki państwowe w pierwszej kolejności szukałyby innowacji na polskich uczelniach, powstałby stały i przewidywalny rynek dla naukowych wynalazków.

3. Koniec z „patentowaniem dla patentowania”: Wiele uczelni skupia się na zdobywaniu patentów, by poprawić swoje statystyki, nie zastanawiając się nad ich realnym potencjałem rynkowym. Patent powinien być narzędziem ochrony własności intelektualnej, a nie celem samym w sobie.

4. Przełamanie barier mentalnych: Problemy we współpracy, zarówno między nauką a biznesem, jak i między samymi uczelniami, często wynikają z „czynnika ludzkiego”. Potrzebna jest zmiana pokoleniowa i większa otwartość na partnerską współpracę.

Historia Startovej to dowód na to, że transfer technologii w Polsce jest możliwy i może być skuteczny. Wymaga to jednak profesjonalizmu, elastyczności i, przede wszystkim, zrozumienia, że dialog z biznesem trzeba prowadzić w jego języku. To cenna lekcja dla całego polskiego środowiska akademickiego.

Zrozumienie mechanizmów i barier w komercjalizacji badań naukowych to niezwykle istotny i aktualny temat badawczy. Analiza studiów przypadku, takich jak działalność Startovej, mogłaby stać się fundamentem pracy doktorskiej, której celem byłoby opracowanie optymalnego modelu transferu technologii, dostosowanego do specyfiki polskiego ekosystemu innowacji.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym jest spółka celowa uniwersytetu?
   To spółka prawa handlowego, której właścicielem (lub współwłaścicielem) jest uczelnia wyższa. Jej głównym celem jest komercjalizacja wyników badań naukowych i transfer technologii do gospodarki, najczęściej poprzez zakładanie spółek typu spin-off.

2. Co to jest spółka spin-off?
   To przedsiębiorstwo założone w celu komercjalizacji wiedzy lub technologii powstałej na uczelni lub w instytucie badawczym. Zazwyczaj jej założycielami są naukowcy-twórcy wynalazku, a uczelnia (często poprzez swoją spółkę celową) obejmuje w niej udziały.

3. Dlaczego fundusze VC w Polsce nie inwestują w badania naukowe na uczelniach?
   Główne przyczyny to wysokie ryzyko technologiczne (nie każda innowacja okaże się sukcesem), długi czas zwrotu z inwestycji (od pomysłu do produktu na rynku mija często wiele lat) oraz postrzegane bariery kulturowe i biurokratyczne we współpracy z uczelniami publicznymi.

4. Jakie są największe sukcesy komercjalizacyjne Startovej?
   Do największych sukcesów należą: spółka NatChemLab z kremem dla pacjentów onkologicznych, spółka CNTM rozwijająca urządzenie do monitorowania kardiologicznego oraz projekt technologii kwantowych, który zdobył zlecenia od Europejskiej Agencji Kosmicznej.

5. Jakie są główne postulaty środowiska spółek celowych wobec rządu?
   Główne postulaty to zwiększenie wagi komercjalizacji w systemie ewaluacji uczelni, częściowe uzależnienie subwencji od przychodów ze współpracy z gospodarką oraz stworzenie systemowych zachęt dla spółek Skarbu Państwa do poszukiwania innowacji na polskich uczelniach.