Potrzebujesz wsparcia w analizie danych, przygotowaniu publikacji naukowej lub pracy doktorskiej? A może analize – badanie – raport w tym lub podobnym temacie? Nasz zespół ekspertów pomoże Ci przekuć Twoje badania w solidne, merytoryczne opracowanie. Skontaktuj się z nami, aby omówić Twój projekt.

---

Wprowadzenie: Paradygmat pod presją

TLDR; czyli esencja w pięciu zdaniach

Skandynawski model penitencjarny, od lat uznawany za wzorzec humanitarnego i skutecznego podejścia do kary, stoi na rozdrożu. Jego fundamentalne zasady, takie jak normalność i resocjalizacja, są bezpośrednio zagrożone przez kryzys przeludnienia, który dotknął zwłaszcza Szwecję i Danię. Gwałtowny wzrost liczby więźniów, napędzany zwrotem w kierunku surowszej polityki karnej w odpowiedzi na nowe formy przestępczości, zmusił te kraje do sięgnięcia po pragmatyczne, lecz kontrowersyjne rozwiązania, jak wynajmowanie cel za granicą. To zderzenie ideałów z rzeczywistością prowadzi do fragmentacji modelu i rodzi fundamentalne pytanie o jego przyszłość. Norwegia, jako jedyna, wciąż opiera się tej presji, co pokazuje, że „nordycki ekcepcjonalizm” przestał być monolitem.

Trwały ideał „nordyckiego ekcepcjonalizmu”

Od dziesięcioleci skandynawski system penitencjarny, często określany mianem „nordyckiego ekcepcjonalizmu”, jest postrzegany jako globalny wzorzec humanitarnej i skutecznej polityki karnej.1 Model ten, charakteryzujący się historycznie niskimi wskaźnikami więziennictwa, naciskiem na rehabilitację zamiast odwetu oraz wyjątkowo humanitarnymi warunkami odbywania kary, stał się punktem odniesienia dla reformatorów na całym świecie.2 Jego fundamenty opierają się na głębokim przekonaniu, że celem kary pozbawienia wolności nie jest zadawanie dodatkowego cierpienia, lecz przygotowanie skazanego do powrotu do społeczeństwa jako praworządnego i produktywnego obywatela.4

Centralny paradoks

Niniejszy raport analizuje fundamentalny konflikt, który w ostatnich latach podważył ten ugruntowany wizerunek. Z jednej strony istnieje filozofia resocjalizacyjna, która wymaga przestrzeni, zasobów, stabilnego środowiska i indywidualnego podejścia do osadzonego. Z drugiej strony pojawia się dotkliwy kryzys przeludnienia, który bezpośrednio zagraża wszystkim tym filarom.6 Napięcie między humanitarnym ideałem a brutalną rzeczywistością deficytu miejsc w zakładach karnych stanowi centralną oś analityczną tej pracy. To zderzenie zmusza decydentów do podejmowania trudnych, często kontrowersyjnych decyzji, które mogą na stałe zmienić oblicze nordyckiego modelu.

Mapa analizy

Raport przedstawia kompleksową analizę obecnego stanu skandynawskiego systemu penitencjarnego. Rozpoczyna się od dekonstrukcji jego filozoficznych podstaw, przechodząc następnie do analizy praktycznych zastosowań tych zasad w architekturze i codziennym funkcjonowaniu wzorcowych placówek. W dalszej części raportu przedstawione zostaną dane statystyczne dotyczące skuteczności modelu, a następnie dogłębna analiza przyczyn i skali obecnego kryzysu przeludnienia. Ostatnie rozdziały poświęcone są krytycznej ocenie odpowiedzi politycznych na ten kryzys oraz ponownej, bardziej zniuansowanej ocenie samego zjawiska „nordyckiego ekcepcjonalizmu”. Celem jest wyjście poza uproszczone oceny i przedstawienie wielowymiarowego obrazu systemu w punkcie zwrotnym jego historii.

Rozdział 1: Filozoficzna architektura skandynawskiej penologii

Aby zrozumieć głębię obecnego kryzysu, konieczne jest zbadanie fundamentalnych zasad, które przez dekady kształtowały skandynawskie podejście do wykonywania kary pozbawienia wolności. Zasady te tworzą spójny system myślowy, w którym każdy element jest podporządkowany nadrzędnemu celowi – skutecznej reintegracji.

1.1 Kamień węgielny: Zasada normalności (Normaliseringsprinsippet)

Centralnym punktem skandynawskiej filozofii penitencjarnej jest zasada normalności. Jej podstawowym założeniem jest dążenie do tego, aby życie w zakładzie karnym w jak największym stopniu przypominało życie na wolności, na ile pozwalają względy bezpieczeństwa.2 Nie chodzi tu o zapewnienie luksusu, ale o świadomą strategię minimalizowania negatywnych skutków izolacji więziennej, które utrudniają, a czasem uniemożliwiają, powrót do społeczeństwa.4 Oficjalne dokumenty Norweskiej Służby Więziennej (Kriminalomsorgen) jasno stwierdzają, że karą jest wyłącznie utrata wolności – skazany nie traci żadnych innych praw przysługujących obywatelom.10 Każde odstępstwo od tej zasady musi być szczegółowo i indywidualnie uzasadnione.11

Zasada ta jest czymś więcej niż tylko humanitarnym gestem; stanowi ona przemyślaną interwencję socjologiczną. Tradycyjne systemy penitencjarne, określane przez socjologów jako „instytucje totalne”, prowadzą do degradacji tożsamości i narzucają sztuczny porządek społeczny, co jest z natury szkodliwe i kontrproduktywne dla procesu resocjalizacji. Skandynawski model, poprzez nacisk na autonomię osadzonych – samodzielne gotowanie, zakupy, podtrzymywanie ról rodzinnych – aktywnie przeciwdziała temu procesowi. Celem jest zapobieganie psychologicznym szkodom wynikającym z uwięzienia, które są znanym czynnikiem ryzyka recydywy. W ten sposób zasada normalności staje się kluczowym narzędziem w strategii deinstytucjonalizacji życia więziennego.

W literaturze przedmiotu wyróżnia się dwa wymiary tej zasady: „normalizację zbiorową” oraz „normalizację indywidualną”.2 Normalizacja zbiorowa oznacza, że osadzeni powinni mieć dostęp do takich samych usług publicznych (opieka zdrowotna, edukacja) jak obywatele na wolności. Z kolei normalizacja indywidualna podkreśla konieczność umożliwienia skazanym dalszego pełnienia ich ról społecznych – bycia ojcem, partnerem, synem – co jest kluczowe dla podtrzymania więzi społecznych niezbędnych po opuszczeniu zakładu karnego.2

1.2 Reintegracja jako ostateczny cel

Cały system jest zorientowany na osiągnięcie nadrzędnego celu, jakim jest reintegracja, czyli resocjalizacja.4 Filozofia ta opiera się na założeniu, że przestępczość jest cechą nabytą, której można się „oduczyć”, odrzucając tym samym fatalistyczne podejście typu „raz przestępca, na zawsze przestępca”.5 Praktycznym wyrazem tej idei jest tzw. „model importu”, w ramach którego kluczowe usługi, takie jak opieka medyczna, edukacja czy usługi biblioteczne, są świadczone przez lokalne instytucje komunalne, a nie przez samą służbę więzienną.11 Tworzy to i podtrzymuje niezbędne więzi między osadzonym a społecznością, do której ma on powrócić.

Proces odbywania kary jest zorganizowany wokół zasady „progresji”. Skazani stopniowo przenoszeni są z zakładów o zaostrzonym rygorze do placówek o niższym poziomie bezpieczeństwa, następnie do domów przejściowych (halfway houses), a ostatecznie zwalniani warunkowo.10 Taki system pozwala na stopniowe przyzwyczajanie się do wolności i odpowiedzialności, minimalizując szok związany z opuszczeniem murów więzienia.

1.3 Społeczno-polityczny fundament: Państwo opiekuńcze i zaufanie społeczne

Skandynawski model penitencjarny nie jest zjawiskiem odizolowanym. Jego istnienie i sukces są nierozerwalnie związane z szerszym kontekstem państwa opiekuńczego.14 Wysoki poziom zaufania społecznego, legitymizacji władzy politycznej oraz konsensualna kultura polityczna historycznie stworzyły warunki, w których mniej represyjna polityka karna była nie tylko możliwa, ale i społecznie akceptowalna.3 To właśnie państwo opiekuńcze dostarcza „funkcjonujących alternatyw dla uwięzienia” oraz gwarantuje wsparcie po zwolnieniu w postaci dostępu do zatrudnienia, mieszkań i opieki zdrowotnej, co jest fundamentem skuteczności całego systemu.11

Ta zależność od państwa opiekuńczego stanowi jednak również systemową słabość. Jeśli umowa społeczna ulega erozji – na przykład w wyniku rosnących nierówności, tarć społecznych związanych z imigracją czy spadku zaufania społecznego – polityczny konsensus wspierający humanitarną politykę karną może szybko ulec załamaniu. Ostatnie wydarzenia w Szwecji, zwłaszcza gwałtowny wzrost przemocy gangów, często powiązany z segregacją społeczną w społecznościach imigranckich 15, stanowią bezpośrednie wyzwanie dla tej spójności społecznej. W odpowiedzi na te zjawiska obserwuje się zwrot w kierunku bardziej karnej polityki.17 Oznacza to, że obecny kryzys w więziennictwie nie jest jedynie problemem technicznym związanym z pojemnością systemu, ale symptomem głębszych napięć w warunkach społeczno-politycznych, które umożliwiły powstanie „nordyckiego ekcepcjonalizmu”.

Rozdział 2: Resocjalizacja przez projektowanie: Studia przypadków humanitarnego więziennictwa

Filozoficzne zasady skandynawskiego modelu znajdują swoje najbardziej wyraziste odzwierciedlenie w fizycznym kształcie zakładów karnych. Architektura i organizacja codziennego życia są tu starannie zaprojektowanymi narzędziami wspierającymi proces resocjalizacji.

2.1 Architektura jako narzędzie terapeutyczne: Halden i Storstrøm

Projektowanie skandynawskich więzień stanowi świadome odrzucenie filozofii „karania poprzez architekturę”, która dominuje w tradycyjnym budownictwie penitencjarnym. Zamiast zastraszać i kontrolować za pomocą betonu, krat i wysokich murów, skandynawscy architekci używają światła, naturalnych materiałów i otwartych przestrzeni, aby redukować stres i promować poczucie godności.19 To podejście opiera się na psychologicznej zasadzie, że otoczenie ma fundamentalny wpływ na zachowanie i stan psychiczny człowieka. Mniej stresujące, bardziej znormalizowane środowisko sprzyja terapii, edukacji i osobistej zmianie. W tym kontekście wysokie koszty budowy „designerskich” więzień nie są postrzegane jako luksus, lecz jako strategiczna inwestycja w proces rehabilitacji, bezpośrednio związana z celem obniżenia recydywy.

• Zakład Karny Halden (Norwegia): Uznawany za „najbardziej humanitarne więzienie świata”, Halden jest modelowym przykładem tego podejścia. Każdy osadzony dysponuje jednoosobową celą wyposażoną w prywatną łazienkę, telewizor z płaskim ekranem oraz duże, nieokratowane okno z widokiem na las.19 Architektura celowo unika instytucjonalnego charakteru, przypominając raczej nowoczesny kampus uniwersytecki lub hotel butikowy, co ma na celu zmniejszenie napięcia psychicznego.19 Niezwykle wysoki stosunek liczby personelu do liczby osadzonych (340 pracowników na 245 skazanych) umożliwia stosowanie tzw. „bezpieczeństwa dynamicznego”, gdzie pozytywne interakcje i budowanie relacji zastępują zastraszanie i siłę jako główne narzędzie kontroli.19
• Zakład Karny Storstrøm (Dania): Ta nowoczesna placówka została zaprojektowana tak, by naśladować strukturę „małego prowincjonalnego miasteczka”, co ma tworzyć znajome i zróżnicowane środowisko.20 W projekcie zastosowano zróżnicowane fasady, niestandardową kolorystykę, zintegrowaną sztukę oraz położono ogromny nacisk na dostęp do naturalnego światła w każdej celi.20 Cele są zgrupowane w małe jednostki mieszkalne ze wspólnymi kuchniami i salonami, co promuje rozwój umiejętności społecznych i poczucia odpowiedzialności.20

2.2 Szczyt otwartości: Zakład Karny na wyspie Bastøy (Norwegia)

Więzienie na wyspie Bastøy jest najpełniejszym wyrazem idei otwartego zakładu karnego. Osadzeni mieszkają tu w drewnianych domkach, a nie za tradycyjnymi murami i kratami.24 Codzienne życie koncentruje się na sensownej pracy w gospodarstwie rolnym, warsztatach lub przy obsłudze promu łączącego wyspę ze stałym lądem.26 Skazanym powierza się znaczną odpowiedzialność i autonomię, ucząc ich samodzielnego organizowania swojego dnia.24 W czasie wolnym mają dostęp do takich aktywności jak jazda konna, wędkarstwo czy tenis, co dodatkowo wzmacnia zasadę normalności.24 Biblioteka więzienna funkcjonuje jako filia biblioteki publicznej, co pozwala osadzonym zamawiać książki z dowolnego miejsca w Norwegii.13

Nacisk na odpowiedzialność osadzonych – samodzielne gotowanie, zarządzanie budżetem, praca bez stałego nadzoru – tworzy swoistą „próbę generalną przed zwolnieniem”. Jest to całkowite przeciwieństwo systemów, w których skazani stają się bierni i zależni, co uniemożliwia im późniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie. Życie po opuszczeniu więzienia wymaga dokładnie tych umiejętności: zarządzania czasem, planowania finansowego i współpracy. Tradycyjne zakłady karne, odbierając osadzonym wszelką autonomię, prowadzą do tzw. „instytucjonalizacji” – stanu zależności, który jest jedną z głównych barier w skutecznej reintegracji. Model skandynawski, zmuszając skazanych do codziennego ćwiczenia tych umiejętności, jest w istocie długoterminowym programem przygotowującym do normalnego życia. Opisywane przez niektórych badaczy „bóle wolności” 3 – czyli stres związany z koniecznością podejmowania decyzji – w tym kontekście nie są wadą systemu, lecz niezbędnym elementem procesu terapeutycznego.

Rozdział 3: Mierzenie skuteczności: Recydywa i reintegracja w kontekście nordyckim

Krytyczna ocena każdego modelu penitencjarnego musi opierać się na twardych danych dotyczących jego skuteczności. W przypadku systemu skandynawskiego kluczowym wskaźnikiem jest poziom recydywy, który, mimo pewnych niuansów, pozostaje jednym z najniższych na świecie.

3.1 Wskaźniki recydywy: Analiza porównawcza

Najnowsze dostępne dane porównawcze dotyczące wskaźników recydywy w okresie dwóch lat od zwolnienia (dla kohorty z 2018 roku) ujawniają interesujące różnice wewnątrz samego regionu nordyckiego. Norwegia osiągnęła wyjątkowo niski wynik na poziomie 17,6%, podczas gdy wskaźniki dla Danii i Szwecji były znacznie wyższe i identyczne, wynosząc 32,0%.29

Aby w pełni docenić znaczenie tych liczb, należy je umieścić w szerszym kontekście międzynarodowym. Nawet wyższe wskaźniki duński i szwedzki wypadają korzystnie w porównaniu z innymi krajami europejskimi, takimi jak Anglia i Walia, gdzie wskaźnik ten wynosi 38,9%.29 Różnica staje się jeszcze bardziej dramatyczna w zestawieniu ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie wskaźniki recydywy w podobnym okresie przekraczają 60%.9

Tabela 1: Porównanie wskaźników recydywy (powrót do przestępstwa w ciągu 2 lat)

Kraj	Rok zwolnienia kohorty	Wskaźnik recydywy (%)
Norwegia	2018	17.6
Dania	2018	32.0
Szwecja	2018	32.0
Anglia i Walia (Wielka Brytania)	2020	38.9

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Kristoffersen (2022) i Ministry of Justice (2022).29

Znacząca różnica w poziomie recydywy między Norwegią a jej sąsiadami sugeruje, że sama filozofia resocjalizacyjna, choć wspólna dla całego regionu, nie jest jedynym czynnikiem decydującym o sukcesie. Kluczowe znaczenie może mieć spójność i adekwatność zasobów przeznaczanych na jej wdrażanie. Jak zostanie wykazane w kolejnym rozdziale, Norwegia ma niższy wskaźnik populacji więziennej i nie boryka się z przeludnieniem na taką skalę jak Szwecja. Przeludnienie bezpośrednio podważa skuteczność programów resocjalizacyjnych poprzez ograniczenie zasobów, wzrost poziomu stresu i utrudniony dostęp do terapii.6 Można zatem postawić hipotezę, że wyższe wskaźniki recydywy w Szwecji i Danii są wczesnym symptomem kryzysu ich systemów. Sukces Norwegii może z kolei wynikać z jej dotychczasowej zdolności do ochrony swojego modelu przed tymi negatywnymi zjawiskami.

3.2 Rola alternatyw dla kary pozbawienia wolności

Ważnym elementem strategii utrzymywania niskiej populacji więziennej w krajach skandynawskich jest szerokie stosowanie kar nieizolacyjnych, takich jak prace społeczne czy dozór elektroniczny.31 Przez lata uważano je za fundament sukcesu modelu. Jednakże najnowsze badania, zwłaszcza te pochodzące z Danii, wprowadzają do tej optymistycznej narracji istotny niuans. Wskazują one, że choć kary alternatywne są bez wątpienia tańsze i bardziej humanitarne, mogą mieć „niewielki lub żaden przyczynowy wpływ” na obniżenie wskaźników recydywy w porównaniu z karą pozbawienia wolności.32 Odkrycie to podważa uproszczone założenie, że sankcje nieizolacyjne są z natury skuteczniejsze w zapobieganiu powrotowi do przestępstwa, i sugeruje, że ich główną zaletą jest odciążenie systemu więziennego, a nie bezpośredni wpływ na zachowanie skazanych.

Rozdział 4: Punkt krytyczny: Statystyczne dowody kryzysu systemu

Mimo ugruntowanej reputacji, skandynawski model penitencjarny stoi w obliczu bezprecedensowego wyzwania. Dane statystyczne z ostatnich lat jednoznacznie wskazują na rosnącą presję na system, która w niektórych krajach doprowadziła do przekroczenia punktu krytycznego. Analiza tych danych ujawnia nie tylko skalę problemu, ale także znaczące różnice w sytuacji poszczególnych państw nordyckich.

4.1 Populacja więzienna i poziom obłożenia

Najnowsze dostępne dane, pochodzące głównie ze stycznia 2024 roku, malują obraz systemu pod ogromną presją, zwłaszcza w Szwecji.

• Norwegia pozostaje wyjątkiem w regionie. Z populacją więzienną wynoszącą 3 010 osadzonych i oficjalną pojemnością systemu na poziomie 3 616 miejsc, wskaźnik obłożenia wynosi zaledwie 83,1%.33 Oznacza to, że norweski system wciąż dysponuje rezerwą miejsc i nie doświadcza systemowego przeludnienia. Wskaźnik prizonizacji (liczba więźniów na 100 000 mieszkańców) jest również najniższy i wynosi 54.33
• Szwecja znajduje się w epicentrum kryzysu. Populacja więzienna sięgnęła 9 748 osób, podczas gdy oficjalna pojemność systemu to 9 295 miejsc. Wskaźnik obłożenia wynosi 104,9%, co oznacza oficjalne przeludnienie.33 Dane Rady Europy potwierdzają ten stan, wskazując na obłożenie na poziomie 105 osadzonych na 100 miejsc.6 Wskaźnik prizonizacji w Szwecji jest najwyższy w regionie i wynosi 92.33
• Dania balansuje na krawędzi przeludnienia. Przy populacji więziennej 4 129 osób i pojemności 4 397 miejsc, wskaźnik obłożenia wynosi 93,9%.34 Choć system formalnie nie jest przepełniony, działa na granicy swojej wydolności, gdzie niewielkie wahania w liczbie przyjmowanych skazanych mogą prowadzić do kryzysu.

Tabela 2: Porównawcze statystyki więziennictwa (ok. 2024 r.)

Kraj	Całkowita populacja więzienna	Wskaźnik prizonizacji (na 100 000 mieszkańców)	Oficjalna pojemność systemu	Poziom obłożenia (%)
Norwegia	3 010	54	3 616	83.1
Szwecja	9 748	92	9 295	104.9
Dania	4 129	69	4 397	93.9

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych World Prison Brief 33 oraz Rady Europy.6

Te statystyki pokazują nie tylko problem z pojemnością, ale także z dynamiką wzrostu. Wskaźnik populacji więziennej w Szwecji wzrósł o zdumiewające 15,5% w ciągu zaledwie jednego roku (od stycznia 2023 do stycznia 2024).6 Tak gwałtowny wzrost jest zjawiskiem wyjątkowym w rozwiniętym kraju i sugeruje raczej nagły, systemowy wstrząs niż stopniową ewolucję. Wskazuje to na radykalną zmianę polityki karnej jako główną przyczynę tego bezprecedensowego zjawiska, co zostanie szczegółowo omówione w następnym rozdziale.

4.2 Ludzki koszt przeludnienia

Przeludnienie nie jest jedynie problemem statystycznym; stanowi ono bezpośredni atak na fundamentalne zasady skandynawskiego modelu. Podważa ono kluczową politykę „jeden człowiek – jedna cela”, która jest podstawą humanitarnego traktowania i prywatności.11 Co więcej, prowadzi do wzrostu napięcia, stresu i przemocy wewnątrz zakładów karnych.8

Najpoważniejszą konsekwencją jest jednak paraliż programów resocjalizacyjnych. W warunkach przeludnienia i niedoborów kadrowych dostęp do terapii, edukacji i szkoleń zawodowych, które są sercem modelu, staje się drastycznie ograniczony. Raporty Szwedzkiej Służby Więziennej i Probacji (Kriminalvården) są alarmujące: z powodu przeludnienia i braku personelu zaledwie 22% osadzonych, którzy kwalifikują się do programów terapeutycznych, faktycznie je kończy.30 Oznacza to, że system, który zyskał światową sławę dzięki swojemu naciskowi na resocjalizację, w praktyce nie jest w stanie realizować swoich podstawowych założeń.

Rozdział 5: Przyczyny wzrostu: Dekonstrukcja czynników prowadzących do przeludnienia

Gwałtowny wzrost liczby osadzonych w Szwecji i Danii nie jest zjawiskiem przypadkowym. Jest on bezpośrednią konsekwencją świadomych decyzji politycznych, podjętych w odpowiedzi na nowe wyzwania społeczne i zmieniające się nastroje opinii publicznej. Analiza przyczyn tego zjawiska ujawnia, jak penalny populizm może wyprzeć oparte na dowodach, technokratyczne podejście, które przez długi czas charakteryzowało politykę nordycką.

5.1 Szwedzkie „zagrożenie systemowe”: Przemoc gangów i zwrot ku karaniu

W Szwecji istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między dramatycznym wzrostem przestępczości zorganizowanej – charakteryzującej się strzelaninami i zamachami bombowymi z udziałem coraz młodszych sprawców – a reakcją rządu.15 Rząd Szwecji oficjalnie uznał przestępczość zorganizowaną za „zagrożenie systemowe” i wdrożył nową narodową strategię, która zakłada znacznie surowsze kary.37 Nowe prawodawstwo obejmuje podwojenie kar za przestępstwa związane z działalnością gangów, zniesienie zasady redukcji kary przy zbiegu przestępstw oraz wprowadzenie specjalnych więzień dla młodocianych.17

Ta zmiana polityczna, w dużej mierze inspirowana przez skrajnie prawicową partię Szwedzcy Demokraci, stanowi świadome odejście od filozofii resocjalizacji na rzecz modelu opartego na karaniu i izolacji (incapacitation).18 Kryminolodzy ostrzegają, że jest to krok w kierunku amerykańskiego modelu masowego więziennictwa, którego nieskuteczność została wielokrotnie udowodniona.17 Bezpośrednim skutkiem tej polityki jest prognozowana eksplozja populacji więziennej – z około 7 800 osadzonych obecnie do potencjalnie nawet 41 000 w 2034 roku.18 Obecny system jest całkowicie nieprzygotowany na tak gwałtowny wzrost. Decyzje te są w mniejszym stopniu podyktowane dowodami kryminologicznymi na temat skuteczności w redukcji przestępczości, a w większym – polityczną potrzebą zademonstrowania „twardej” postawy wobec przestępczości w odpowiedzi na lęki społeczne.

5.2 Wielowymiarowe wyzwanie Danii

W Danii przyczyny kryzysu są bardziej złożone i wielowątkowe. Wzrost populacji więziennej jest tam wynikiem kombinacji kilku czynników: wydłużania wyroków, ograniczenia stosowania warunkowych zwolnień oraz rzadszego orzekania kar alternatywnych.8

Istotnym i politycznie nacechowanym elementem jest duża liczba cudzoziemców skazanych na deportację po odbyciu kary. W 2020 roku było ich 368, a ich obecność w systemie stała się centralnym punktem debaty na temat restrykcyjnej polityki imigracyjnej.8 Są oni postrzegani jako grupa zajmująca cenne miejsca w zakładach karnych, co doprowadziło do stworzenia polityki, która w praktyce tworzy kategorię „więźniów drugiej kategorii” z ograniczonym dostępem do programów resocjalizacyjnych i usług.8

Problem cudzoziemców w duńskich więzieniach ujawnia głębsze napięcie w sercu modelu państwa opiekuńczego: konflikt między uniwersalną zasadą praw człowieka a „etniczno-kulturową koncepcją obywatelstwa”. Zasada normalności zakłada, że wszyscy osadzeni zachowują swoje podstawowe prawa.10 Jednak Dania świadomie tworzy przepisy, które przewidują „gorsze traktowanie” cudzoziemców podlegających deportacji.8 Prowadzi to do powstania dwupoziomowego systemu sprawiedliwości, w którym prawa przysługujące osadzonemu zależą od jego narodowości i statusu imigracyjnego. W ten sposób system penitencjarny staje się narzędziem egzekwowania polityki imigracyjnej – funkcji, do której nie został zaprojektowany i która stoi w bezpośredniej sprzeczności z jego fundamentalną filozofią poszanowania godności każdego człowieka.

Rozdział 6: Pragmatyzm ponad zasadami? Odpowiedzi polityczne na deficyt miejsc

W obliczu narastającego kryzysu przeludnienia, rządy Szwecji i Danii sięgnęły po szereg pragmatycznych, choć często kontrowersyjnych, rozwiązań. Działania te, obejmujące zarówno rozbudowę krajowej infrastruktury, jak i bezprecedensowe umowy międzynarodowe, rodzą fundamentalne pytania o przyszłość skandynawskiego modelu penitencjarnego.

6.1 Ekspansja krajowa: Budowa nowych więzień

Pierwszą, najbardziej oczywistą odpowiedzią na brak miejsc jest budowa nowych zakładów karnych i rozbudowa już istniejących.

• Dania realizuje kilka znaczących projektów budowlanych. Należy do nich budowa nowego, zamkniętego oddziału dla 200 osadzonych w Sdr. Omme, który ma stać się największym więzieniem w kraju.39 Inne inwestycje to m.in. pierwsze w Danii więzienie przeznaczone wyłącznie dla kobiet w Jyderup (140 miejsc) oraz rozbudowa innych placówek.40 Co istotne, nowe obiekty, podobnie jak wcześniej otwarte więzienie Storstrøm, są projektowane zgodnie z nowoczesnymi, humanistycznymi zasadami, z naciskiem na światło, przestrzeń i niwelowanie instytucjonalnego charakteru.22
• Szwecja również inwestuje w nową infrastrukturę. Firma NCC otrzymała kontrakt na budowę 144 nowych miejsc o podwyższonym standardzie bezpieczeństwa (klasa 2) w Mariestad. Jest to część większego planu, który zakłada stworzenie około 450 nowych miejsc w systemie.41 Skala tych inwestycji jest jednak niewspółmierna do prognozowanego wzrostu populacji więziennej.

6.2 Rozwiązanie „wynajmij celę”: Eksportowanie problemu

Najbardziej radykalną i filozoficznie problematyczną odpowiedzią na kryzys jest wynajmowanie miejsc w zakładach karnych za granicą.

• Umowa Dania-Kosowo: Rząd duński zawarł umowę na wynajem 300 cel w Kosowie. Mają tam trafiać skazani cudzoziemcy spoza Unii Europejskiej, którzy po odbyciu kary podlegają deportacji.8 Jest to rozwiązanie, które jednocześnie łagodzi problem przeludnienia i realizuje cele polityki imigracyjnej, wysyłając jasny sygnał, że deportowani przestępcy nie są mile widziani na duńskiej ziemi.42
• Umowa Szwecja-Estonia: Szwecja poszła o krok dalej, planując wynajem do 600 miejsc w więzieniu w Tartu w Estonii.43 Umowa ta jest bezprecedensowa w skali światowej, ponieważ wymaga zmiany szwedzkiej konstytucji. Zgodnie z jej zapisami, szwedzcy więźniowie osadzeni w Estonii będą podlegać estońskiemu, a nie szwedzkiemu systemowi prawnemu.47 Wszystkie koszty, w tym opiekę zdrowotną, pokrywa Szwecja, a Estonia zyskuje znaczące dochody (minimum 30 milionów euro rocznie) oraz utrzymuje strategicznie ważną infrastrukturę i miejsca pracy.43

Polityka wynajmowania cel za granicą stanowi fundamentalne zerwanie z zasadą normalności dla grupy eksportowanych więźniów. Priorytetem staje się zarządzanie pojemnością systemu, a nie realizacja jego podstawowej filozofii. Zasada normalności i reintegracji opiera się na utrzymywaniu więzi ze społecznością, rodziną i lokalnymi służbami.5 Wysłanie skazanego do Kosowa lub Estonii fizycznie zrywa wszystkie te więzi, czyniąc sensowną reintegrację ze szwedzkim czy duńskim społeczeństwem po zwolnieniu praktycznie niemożliwą. W ten sposób powstaje dwupoziomowy system: jedna grupa więźniów, wobec której państwo wciąż próbuje stosować środki resocjalizacyjne, i druga, która jest w istocie „magazynowana” za granicą, a cel resocjalizacji zostaje wobec niej porzucony. To pragmatyczne rozwiązanie kryzysu pojemnościowego wymusza cichą, lecz radykalną amputację przewodniej filozofii całego systemu.

Tabela 3: Podsumowanie odpowiedzi politycznych na przeludnienie

	Szwecja	Dania
Ekspansja krajowa	– Budowa 144 nowych miejsc w Mariestad – Planowane dodanie ok. 450 miejsc łącznie	– Budowa nowego oddziału w Sdr. Omme (200 miejsc) – Budowa więzienia dla kobiet w Jyderup (140 miejsc) – Rozbudowa istniejących placówek
Umowy międzynarodowe	– Umowa z Estonią na wynajem do 600 miejsc w Tartu	– Umowa z Kosowem na wynajem 300 miejsc

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych.39

Co ciekawe, umowa szwedzko-estońska tworzy paradoksalną dynamikę „transferu polityki penitencjarnej”. Komentatorzy w Estonii postrzegają tę umowę jako szansę na naukę od szwedzkiego systemu, opartego na zasadach państwa opiekuńczego.49 Jednocześnie Szwecja jest krytykowana za porzucanie własnego modelu na rzecz masowego więziennictwa.18 Powstaje zatem paradoks: Szwecja, eksportując problem więźniów, jednocześnie, być może niezamierzenie, tworzy kanał, przez który jej (zanikająca) progresywna wiedza penitencjarna może zostać wchłonięta przez system innego państwa.

Rozdział 7: Krytyczna ponowna ocena: Niuanse i sprzeczności „nordyckiego ekcepcjonalizmu”

Obecny kryzys w skandynawskim systemie penitencjarnym zmusza do bardziej krytycznego i zniuansowanego spojrzenia na zjawisko „nordyckiego ekcepcjonalizmu”. Analiza akademickich głosów krytycznych pokazuje, że idealizowany obraz tego modelu od dawna posiadał pęknięcia i wewnętrzne sprzeczności, które obecna presja jedynie uwypukliła.

7.1 Poza „różowym” obrazem: Krytyka akademicka

Teza o „nordyckim ekcepcjonalizmie”, spopularyzowana przez badaczy takich jak John Pratt, od początku budziła kontrowersje, zwłaszcza wśród samych skandynawskich kryminologów.3 Główne zarzuty wobec tej koncepcji można podsumować w kilku punktach:

• Powierzchowna znajomość i „turystyka więzienna”: Krytycy argumentują, że teza opiera się na ograniczonej lub powierzchownej znajomości realiów nordyckich więzień. Analizy często bazują na krótkich, zorganizowanych wizytach, a nie na dogłębnych badaniach etnograficznych.3
• Selektywne dobieranie dowodów (cherry-picking): Wskazuje się, że zwolennicy tezy mają tendencję do wybierania przykładów potwierdzających ich założenia (jak więzienie Halden), przy jednoczesnym pomijaniu tych aspektów systemu, które są z nimi sprzeczne.3
• Niedocenianie „bólów uwięzienia”: Najpoważniejszy zarzut dotyczy niedoceniania faktu, że nawet w najbardziej humanitarnych warunkach, pozbawienie wolności jest z natury bolesnym i dotkliwym doświadczeniem. Nawet w otwartych więzieniach, takich jak Bastøy, utrata wolności i konieczność budowania „wewnętrznych krat” (samodyscypliny) generują unikalne obciążenia psychiczne.3 Idealizowanie systemu może prowadzić do trywializowania cierpienia osadzonych i tworzenia „narodowych mitów”.3

7.2 Ukryty wymiar karny: Tymczasowe aresztowanie i cudzoziemcy

Jednym z kluczowych argumentów krytycznych, który rzuca cień na wizerunek nordyckiego humanitaryzmu, jest powszechne i długotrwałe stosowanie izolacji w ramach tymczasowego aresztowania. Praktyka ta, za którą kraje nordyckie były wielokrotnie krytykowane przez międzynarodowe organy, takie jak Komitet ds. Zapobiegania Torturom Rady Europy, stoi w rażącej sprzeczności z resocjalizacyjną filozofią systemu.3

Ten ukryty wymiar karny łączy się bezpośrednio z kwestią traktowania cudzoziemców. Jak pokazano wcześniej, humanitaryzm systemu nie zawsze był stosowany w sposób uniwersalny i spójny. Tendencja do surowszego traktowania pewnych grup osadzonych istniała w systemie jeszcze przed obecnym kryzysem.3

Obecny kryzys nie jest więc zjawiskiem całkowicie nowym czy nieprzewidywalnym, lecz raczej erupcją ukrytych sprzeczności w modelu „ekcepcjonalistycznym”. Głosy krytyki akademickiej nie były jedynie teoretyczną debatą; wskazywały one na linie uskoku w systemie na długo przed tym, jak obecne napięcia spowodowały ich pęknięcie. Zwrot ku polityce karnej w Szwecji był łatwiejszy do przeprowadzenia, ponieważ pewien potencjał karny, choć wcześniej bardziej ograniczony, już istniał w systemie. W tym ujęciu kryzys nie jest rewolucją, lecz ewolucją i wzmocnieniem już istniejących, mniej humanitarnych tendencji.

Wnioski: Przyszłość skandynawskiego modelu

Synteza ustaleń

Analiza przeprowadzona w niniejszym raporcie prowadzi do wniosku, że skandynawski model penitencjarny, przez długi czas postrzegany jako monolityczny i wyjątkowy ideał, ulega obecnie procesowi fragmentacji pod presją nowych realiów społecznych i politycznych. Ugruntowana filozofia resocjalizacji i normalności zderza się z gwałtownym wzrostem populacji więziennej, napędzanym przez penalny populizm i nowe formy przestępczości.

Rozbieżne trajektorie

Obserwujemy wyraźne rozchodzenie się dróg, którymi podążają poszczególne kraje nordyckie. Norwegia, przynajmniej na razie, dzięki utrzymaniu kontroli nad populacją więzienną, wciąż w dużej mierze ucieleśnia tradycyjny, resocjalizacyjny ideał. Dania próbuje balansować między zachowaniem tego ideału a wdrażaniem pragmatycznych, choć etycznie wątpliwych, rozwiązań, takich jak eksportowanie więźniów do Kosowa. Szwecja natomiast przechodzi fundamentalną zmianę paradygmatu – odchodzi od resocjalizacji na rzecz modelu opartego na karaniu i długoterminowej izolacji, co grozi demontażem systemu, który przez dekady był jej wizytówką.

Od filozofii do pragmatyzmu

Decyzje polityczne podjęte w ostatnich latach, zwłaszcza bezprecedensowe umowy o wynajmie miejsc w więzieniach za granicą, symbolizują zwycięstwo krótkoterminowego pragmatyzmu nad długofalową filozofią. Rodzi to kluczowe pytanie: czy są to jedynie tymczasowe środki mające na celu przetrwanie kryzysu, czy też początek trwałej transformacji, która oznacza koniec „nordyckiego ekcepcjonalizmu” w jego dotychczasowej formie?

Myśli końcowe

Przyszłość humanitarnej polityki penitencjarnej w Skandynawii – a co za tym idzie, lekcje, jakie może ona zaoferować światu – będzie zależeć od tego, czy państwa te zdołają znaleźć sposoby na pogodzenie uzasadnionych obaw o bezpieczeństwo publiczne z fundamentalnymi zasadami poszanowania godności, normalności i reintegracji, które przez dziesięciolecia definiowały ich systemy. Stoją one przed historycznym wyborem: albo zainwestować w obronę swojego unikalnego modelu, albo podążyć drogą masowego więziennictwa, której negatywne konsekwencje są dobrze znane.

Cytowane prace

1. The Nordic carceral system: examining Scandinavian penal exceptionalism, otwierano: września 17, 2025, https://nris.journal.fi/article/download/137965/90215
2. A systematic review of empirical studies on the normalisation of prison life – Scholarly Publications Leiden University, otwierano: września 17, 2025, https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3638758/download
3. Nordic Penal Exceptionalism: A Comparative … – Oxford Academic, otwierano: września 17, 2025, https://academic.oup.com/bjc/article-pdf/63/2/424/49417445/azac013.pdf
4. „The Prisoner as One of Us: Norwegian Wisdom for American Penal Practic” by Emily Labutta – Emory Law Scholarly Commons, otwierano: września 17, 2025, https://scholarlycommons.law.emory.edu/eilr/vol31/iss2/4/
5. The Effects of Culture and Punishment Philosophies on Recidivism: Comparing Prison Systems in the United States and Scandinavia – Encompass – Eastern Kentucky University, otwierano: września 17, 2025, https://encompass.eku.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1680&context=honors_theses
6. Increasing overcrowding in European prisons – Portal – The Council of Europe, otwierano: września 17, 2025, https://www.coe.int/en/web/portal/-/increasing-overcrowding-in-european-prisons
7. Council of Europe: new report published reveals an alarming increase in European prison overcrowding, otwierano: września 17, 2025, https://unipd-centrodirittiumani.it/en/news/council-of-europe-new-report-published-reveals-an-alarming-increase-in-european-prison-overcrowding
8. Renting cells abroad: Understanding contemporary policy …, otwierano: września 17, 2025, https://www.scup.com/doi/10.18261/njc.24.1.3
9. The Prisoner as One of Us: Norwegian Wisdom for American Penal Practice – Emory Law Scholarly Commons, otwierano: września 17, 2025, https://scholarlycommons.law.emory.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1177&context=eilr
10. About the Norwegian Correctional Service – Kriminalomsorgen.no, otwierano: września 17, 2025, https://www.kriminalomsorgen.no/about-the-norwegian-correctional-service.6327382-536003.html
11. FACT SHEET ON THE CORRECTIONAL SERVICES IN NORWAY – Oppikrim, otwierano: września 17, 2025, https://www.oppikrim.no/siteassets/dokument/epea-2023/presentations/fact-sheet-norwegian-correctional-services.pdf
12. The Norwegian Prison System, otwierano: września 17, 2025, https://imrp-dpp.media.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/3351/2022/06/5-24-22-The-Norwegian-and-CT-Prison-Systems-1.pdf
13. Bastøy Prison Library, Norway – UNESCO Institute for Lifelong Learning, otwierano: września 17, 2025, https://www.uil.unesco.org/en/articles/bastoy-prison-library-norway
14. Penal Policy in Scandinavia: Crime and Justice: Vol 36, otwierano: września 17, 2025, https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/592812
15. The Rise of Organised Crime in Sweden – Bloomsbury Intelligence and Security Institute (BISI), otwierano: września 17, 2025, https://bisi.org.uk/reports/the-rise-of-organised-crime-in-sweden
16. Beyond Borders: Sweden’s Struggle With Youth Gangs And Prison Capacity, otwierano: września 17, 2025, https://theowp.org/beyond-borders-swedens-struggle-with-youth-gangs-and-prison-capacity/
17. How could Sweden put an end to its deadly wave of gang crime? – Stockholm University, otwierano: września 17, 2025, https://www.su.se/news/how-could-sweden-put-an-end-to-its-deadly-wave-of-gang-crime-1.660480
18. Sweden set to rent cells in Estonian jails as it runs out of room for its prisoners, otwierano: września 17, 2025, https://www.theguardian.com/world/2025/jul/12/sweden-set-to-rent-cells-in-estonian-jails-as-it-runs-out-of-room-for-its-prisoners
19. Inside Halden, the most humane prison in the world | Prisons and …, otwierano: września 17, 2025, https://www.theguardian.com/society/2012/may/18/halden-most-humane-prison-in-world
20. Storstrøm Prison – Projects – C.F. Møller, otwierano: września 17, 2025, https://www.cfmoller.com/p/Storstroem-Prison-i2730.html
21. Roads, Not Walls – AIA New York, otwierano: września 17, 2025, https://www.aiany.org/membership/oculus-magazine/article/winter-2021/roads-not-walls/
22. Storstrøm Prison: a Modern, Human, High-security Prison that Uses Architecture to Promote Prisoners’ Social Rehabilitation – urbanNext, otwierano: września 17, 2025, https://urbannext.net/storstrom-prison/
23. Inauguration of Denmark’s new state prison – C.F. Møller, otwierano: września 17, 2025, https://www.cfmoller.com/g/Inauguration-of-Denmarks-new-state-prison-i17749.html
24. Bastøy Prison – Wikipedia, otwierano: września 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Bast%C3%B8y_Prison
25. The Norwegian prison where inmates are treated like people – The Guardian, otwierano: września 17, 2025, https://www.theguardian.com/society/2013/feb/25/norwegian-prison-inmates-treated-like-people
26. This Norwegian prison is the nicest in the world – The World Economic Forum, otwierano: września 17, 2025, https://www.weforum.org/stories/2017/06/this-norwegian-prison-is-the-nicest-in-the-world/
27. Bastøy Prison: Creating Good Neighbors – Pulitzer Center, otwierano: września 17, 2025, https://pulitzercenter.org/stories/bastoy-prison-creating-good-neighbors
28. Prisoner Reintegration: Lessons From Norway – Impartial, Inc., otwierano: września 17, 2025, https://impartial.one/prisoner-reintegration-lessons-from-norway/
29. Criminal recidivism rates globally: A 6-year systematic review …, otwierano: września 17, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10933794/
30. Few convicted offenders receive treatment within the Swedish Prison and Probation Service, otwierano: września 17, 2025, https://www.riksrevisionen.se/en/news-archive/nyhetsarkiv-eng/2024-09-09-few-convicted-offenders-receive-treatment-within-the-swedish-prison-and-probation-service.html
31. How Sweden is closing prisons and reducing the prison population, otwierano: września 17, 2025, https://prisonreformtrust.org.uk/how-sweden-is-closing-prisons-and-reducing-the-prison-population/
32. Thirty years of prison alternatives in Denmark: Policy efficiency and inequality before the law, otwierano: września 17, 2025, https://www.scup.com/doi/full/10.18261/njc.26.1.6
33. Norway | World Prison Brief, otwierano: września 17, 2025, https://www.prisonstudies.org/country/norway
34. Denmark | World Prison Brief, otwierano: września 17, 2025, https://www.prisonstudies.org/country/denmark
35. 2023 Country Reports on Human Rights Practices: Sweden – State Department, otwierano: września 17, 2025, https://www.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/sweden/
36. Tools for change – The treatment activities of the Swedish Prison and Probation Service, otwierano: września 17, 2025, https://www.riksrevisionen.se/en/audits/audit-reports/2024/tools-for-change—the-treatment-activities-of-the-swedish-prison-and-probation-service.html
37. Government Communication 2023/24:67 Resistance and decisive action – a national strategy against organised crime, otwierano: września 17, 2025, https://www.government.se/contentassets/1388901d4cbe4826b335563ad92f32f7/resistance-and-decisive-action–a-national-strategy-against-organised-crime-government-communication-20232467/
38. Resistance and decisive action – Sweden’s national strategy against organised crime, otwierano: września 17, 2025, https://www.government.se/government-policy/national-strategy-against-organised-crime/
39. Groundbreaking Ceremony in Sdr. Omme – Closed Prison – Alex Poulsen Architects, otwierano: września 17, 2025, https://www.alexpoulsenarchitects.com/groundbreaking-ceremony-in-sdr-omme-closed-prison
40. Scandinavian high security architecture since 1944 – Squarespace, otwierano: września 17, 2025, https://static1.squarespace.com/static/66f2e33760880b612800c827/t/6787988fcec3687b299b125f/1736939665348/APA+booklet+-+FINAL%232+2022-10-19.pdf
41. NCC to construct 144 new prison places in Mariestad, otwierano: września 17, 2025, https://www.ncc.com/media/pressrelease/8f0eb6404e9cdbde/ncc-to-construct-144-new-prison-places-in-mariestad/
42. Understanding contemporary policy responses to prison overcrowding, otwierano: września 17, 2025, https://portal.findresearcher.sdu.dk/files/219785193/njc.24.1.3.pdf
43. Europe’s solution for overcrowded prisons: Outsourcing inmates abroad – YouTube, otwierano: września 17, 2025, https://www.youtube.com/shorts/kR3PMB2bCP4
44. www.justdigi.ee, otwierano: września 17, 2025, https://www.justdigi.ee/en/news/estonia-and-sweden-sign-prison-lease-agreement#:~:text=The%20prison%20rental%20agreement%2C%20concluded,is%20under%20pressure%20from%20overcrowding.
45. Estonia and Sweden Sign Prison Lease Agreement | Ministry of Justice and Digital Affairs, otwierano: września 17, 2025, https://www.justdigi.ee/en/news/estonia-and-sweden-sign-prison-lease-agreement
46. Sweden to send inmates to Estonia as gang violence fills prisons – Euractiv, otwierano: września 17, 2025, https://www.euractiv.com/section/politics/news/sweden-to-send-inmates-to-estonia-as-gang-violence-fills-prisons/
47. Sweden must amend constitution to transfer prisoners to Estonian justice system | News, otwierano: września 17, 2025, https://news.err.ee/1609773534/sweden-must-amend-constitution-to-transfer-prisoners-to-estonian-justice-system
48. Prison Lease Agreement Sent for Governmental Coordination | Ministry of Justice and Digital Affairs, otwierano: września 17, 2025, https://www.justdigi.ee/en/news/prison-lease-agreement-sent-governmental-coordination
49. Estonia to lease prison space to Sweden | eurotopics.net, otwierano: września 17, 2025, https://www.eurotopics.net/en/340037/estonia-to-lease-prison-space-to-sweden