Niewidoczny koszt leczenia: jak pielęgniarki mogą uratować nie tylko pacjentów, ale i planetę?

Misją pielęgniarstwa jest ochrona zdrowia ludzi. Jednak, paradoksalnie, codzienna praktyka opieki zdrowotnej generuje ogromne obciążenie dla środowiska, które w konsekwencji zagraża naszemu zdrowiu. Sektor opieki zdrowotnej, jako jeden z największych pracodawców i konsumentów zasobów, ma znaczący udział w emisji gazów cieplarnianych – w USA to aż 10% krajowej emisji, w Australii 7-8%. To zamknięte koło: zanieczyszczając środowisko, przyczyniamy się do zmian klimatycznych, które z kolei prowadzą do nowych problemów zdrowotnych, zwiększając zapotrzebowanie na usługi medyczne.

W samym sercu tej machiny konsumpcji znajdują się pielęgniarki i pielęgniarze. To największa grupa zawodowa w ochronie zdrowia, pracująca najbliżej pacjentów i bezpośrednio odpowiedzialna za zużycie materiałów, leków, energii i wody. Jak więc pogodzić etos zawodu z rosnącą świadomością ekologiczną? Kompleksowa praca doktorska Hanny Kallio z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii po raz pierwszy dogłębnie analizuje, czym jest odpowiedzialność środowiskowa w pielęgniarstwie szpitalnym i jak można ją skutecznie wdrażać.

Co to jest odpowiedzialność środowiskowa w pielęgniarstwie?

Tradycyjnie, pojęcie „środowiska” w pielęgniarstwie odnosiło się do bezpośredniego otoczenia pacjenta w szpitalu. Badanie Kallio pokazuje, że w dobie kryzysu klimatycznego ta definicja musi zostać radykalnie poszerzona. Odpowiedzialność środowiskowa to aktywna rola w zapobieganiu szkodom ekologicznym, wynikającym z opieki nad pacjentem. To przejście od roli biernego obserwatora do aktywnego uczestnika w pierwotnej prewencji chorób środowiskowych.

Oznacza to, że troska o środowisko staje się integralną częścią etyki zawodowej pielęgniarki, tak samo ważną jak bezpieczeństwo pacjenta czy aseptyka.

Badanie, oparte na serii przeglądów literatury, analizie dokumentów i wywiadach z menedżerami ds. środowiska oraz pielęgniarkami w fińskich szpitalach, pozwoliło zidentyfikować kluczowe elementy tej odpowiedzialności.

Główne obszary odpowiedzialności pielęgniarek

Pielęgniarki i pielęgniarze mają realny wpływ na ślad ekologiczny szpitala w kilku kluczowych obszarach:

1. Zużycie materiałów i produkcja odpadów:

   • Jednorazowe vs. wielorazowe: Wiele produktów jednorazowego użytku (rękawiczki, bandaże, instrumenty) jest nadużywanych. Pielęgniarki mogą podejmować świadome decyzje o wyborze produktów wielorazowych tam, gdzie jest to bezpieczne.

   • Segregacja odpadów: Prawidłowa segregacja jest kluczowa. Niewłaściwe sortowanie, np. wrzucanie zwykłych odpadów do worków na odpady niebezpieczne, generuje ogromne, niepotrzebne koszty i obciążenie dla środowiska.

   • Marnotrawstwo: Unikanie rutynowego otwierania całych zestawów narzędzi „na wszelki wypadek” czy niepotrzebnego używania rękawiczek to proste, ale skuteczne działania.

2. Zużycie energii i wody:

   • Proste nawyki, takie jak wyłączanie nieużywanego sprzętu i oświetlenia, mają ogromne znaczenie. Jedno z badań wykazało, że samo wyłączanie urządzeń na koniec dnia w dziale radiologii może przynieść tysiące euro oszczędności rocznie.

   • Zgłaszanie nieszczelności i unikanie niepotrzebnego zużycia wody (np. podczas mycia rąk) również przyczynia się do zmniejszenia zużycia zasobów.

3. Zużycie leków i chemikaliów:

   • Prawidłowe zamawianie leków, aby uniknąć ich przeterminowania, oraz właściwa utylizacja, aby zapobiec przedostawaniu się substancji do środowiska, to kluczowe zadania.

   • Wybieranie mniej toksycznych środków czystości i dbałość o ich prawidłowe dozowanie również ma znaczenie.

4. Marnowanie żywności:

   • Szpitale są jednymi z największych producentów odpadów żywnościowych. Pielęgniarki, będąc w stałym kontakcie z pacjentami, mogą aktualizować zamówienia posiłków zgodnie z ich realnymi potrzebami, co znacząco redukuje marnotrawstwo.

Jak skutecznie wdrażać zmiany? Potrzeba wsparcia systemowego

Indywidualne działania pielęgniarek są kluczowe, ale nie wystarczą. Badanie Hanny Kallio jednoznacznie pokazuje, że odpowiedzialność środowiskowa musi być procesem zintegrowanym na wszystkich poziomach organizacji szpitalnej. Aby pielęgniarki mogły działać proekologicznie, potrzebują wsparcia, zasobów i jasnych wytycznych.

Kluczowe elementy skutecznego wdrożenia:

Wnioski: od teorii do praktyki

Praca Hanny Kallio dostarcza kompleksowego i opartego na dowodach modelu odpowiedzialności środowiskowej w pielęgniarstwie. Pokazuje, że dbałość o planetę nie jest dodatkiem do opieki zdrowotnej, ale jej integralną częścią. Pielęgniarki i pielęgniarze, jako największa grupa zawodowa i kluczowi decydenci w codziennym procesie leczenia, mają ogromny potencjał, by stać się liderami „zielonej transformacji” w szpitalach.

Jednak aby ten potencjał mógł zostać uwolniony, potrzebne jest systemowe wsparcie. Inwestycje w edukację, tworzenie jasnych struktur organizacyjnych i zapewnienie odpowiednich zasobów to nie koszt, ale inwestycja w zdrowszą przyszłość – zarówno pacjentów, jak i całej planety. Dalsze badania nad skutecznymi metodami edukacyjnymi i narzędziami wspierającymi zrównoważone praktyki, a także analiza perspektyw liderów opieki zdrowotnej, mogłyby stać się tematem ważnego projektu doktorskiego, który przełożyłby te teoretyczne ramy na praktyczne, skalowalne rozwiązania.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy praktyki proekologiczne w szpitalu nie zagrażają bezpieczeństwu pacjentów, np. ryzyku infekcji?
   Wręcz przeciwnie. Odpowiedzialność środowiskowa i kontrola zakażeń idą w parze. Badanie podkreśla konieczność ścisłej współpracy między specjalistami ds. środowiska a specjalistami ds. higieny, aby zapewnić, że nowe, bardziej ekologiczne procedury (np. używanie produktów wielorazowych) są w pełni bezpieczne i aseptyczne.

2. Czy wdrażanie „zielonych” rozwiązań w szpitalach jest kosztowne?
   Wiele proekologicznych działań, takich jak oszczędzanie energii, wody czy redukcja marnotrawstwa, przynosi natychmiastowe oszczędności finansowe. Inne, jak zakup trwalszego sprzętu, są inwestycją, która zwraca się w dłuższej perspektywie. Badania pokazują, że w skali całego systemu zrównoważone praktyki są opłacalne.

3. Jaką rolę w tym systemie odgrywają pacjenci?
   Pacjenci również są ważnymi interesariuszami. Mogą przyczyniać się do redukcji odpadów poprzez prawidłową segregację, oszczędzanie wody czy unikanie niepotrzebnych podróży do szpitala (np. poprzez korzystanie z telemedycyny). Kluczowa jest tu edukacja i jasne instrukcje.

4. Czym jest metoda Delphi, użyta w badaniu?
   To metoda badawcza służąca do uzyskania konsensusu opinii w grupie ekspertów. Polega na przeprowadzeniu kilku rund anonimowych ankiet. Po każdej rundzie uczestnicy otrzymują podsumowanie odpowiedzi całej grupy i mogą zweryfikować swoje stanowisko. W tym badaniu metoda Delphi została użyta do zidentyfikowania, na jakie narzędzia wdrożeniowe pielęgniarki zgadzają się najbardziej.

5. Co mogę zrobić jako pacjent, aby wesprzeć proekologiczne działania w szpitalu?
   Jako pacjent możesz przede wszystkim stosować się do zasad segregacji odpadów, oszczędzać wodę i energię w swojej sali, a także pytać personel o zrównoważone praktyki. Wyrażanie zainteresowania i poparcia dla tych działań jest ważnym sygnałem dla administracji szpitala.

Publikacje wykonane przez nas w podobnej tematyce

1. Ślad węglowy opieki zdrowotnej: analiza porównawcza systemów w krajach OECD.

2. Zarządzanie odpadami medycznymi w Europie: przegląd regulacji i najlepszych praktyk.

3. Rola edukacji w kształtowaniu postaw proekologicznych wśród personelu medycznego: przegląd systematyczny.

4. Zrównoważone zamówienia publiczne w sektorze zdrowia: bariery i czynniki sukcesu.

5. Stres moralny i wypalenie zawodowe wśród pielęgniarek a kultura organizacyjna szpitala.

Pomysł na doktorat

Temat: Opracowanie i walidacja złożonej interwencji edukacyjno-organizacyjnej w celu wdrożenia odpowiedzialności środowiskowej na oddziałach szpitalnych: randomizowane badanie klastrowe.

Opis: Projekt doktorski mógłby polegać na zaprojektowaniu wieloskładnikowej interwencji, opartej na wnioskach z pracy Hanny Kallio. Interwencja obejmowałaby: (1) szkolenia dla pielęgniarek, (2) powołanie i wsparcie „osób wsparcia środowiskowego” na oddziałach, (3) wprowadzenie systemu monitorowania i feedbacku dotyczącego zużycia zasobów oraz (4) kampanię informacyjną dla personelu i pacjentów. Skuteczność tej interwencji byłaby następnie oceniona w randomizowanym badaniu klastrowym (gdzie losowo wybrane oddziały otrzymują interwencję, a inne stanowią grupę kontrolną), mierząc zarówno „twarde” wskaźniki (ilość odpadów, zużycie energii), jak i „miękkie” (wiedza i postawy personelu, satysfakcja z pracy).