Stan zdrowia w UE: Polska na tle Europy. Analiza raportu na 2025 rok

Jak wygląda zdrowie Polaków na tle reszty Unii Europejskiej? Co jest naszą siłą, a gdzie leżą największe wyzwania? Odpowiedzi na te pytania dostarcza cykliczny raport „State of Health in the EU”, przygotowywany przez Komisję Europejską, OECD i Europejskie Obserwatorium Systemów i Polityki Zdrowotnej. Najnowsza edycja, „Country Health Profile 2025: Poland”, to szczegółowy i oparty na danych obraz polskiego systemu ochrony zdrowia.

Raport analizuje wszystko: od oczekiwanej długości życia, przez czynniki ryzyka, po organizację, wydajność i finansowanie systemu. To nie tylko zbiór statystyk, ale przede wszystkim narzędzie, które ma wspierać decydentów w podejmowaniu lepszych decyzji. Przyjrzyjmy się kluczowym wnioskom.

1. Długość życia rośnie, ale wciąż poniżej średniej UE

Dobra wiadomość jest taka, że po gwałtownym spadku w czasie pandemii COVID-19, oczekiwana długość życia w Polsce nie tylko odrobiła straty, ale w 2024 roku osiągnęła rekordowy poziom 78,7 lat. To historyczny sukces.

Zła wiadomość: wciąż żyjemy krócej niż przeciętny Europejczyk. Średnia dla całej UE jest o 3 lata wyższa. Utrzymuje się również duża różnica między płciami: Polki żyją średnio o 7,5 roku dłużej niż Polacy. To jedna z największych takich różnic w Unii, co jest bezpośrednio związane z większym narażeniem mężczyzn na czynniki ryzyka.

Głównymi przyczynami zgonów w Polsce, podobnie jak w reszcie Europy, pozostają choroby układu krążenia (odpowiedzialne za 36,9% zgonów) oraz nowotwory (24,3%).

2. Czynniki ryzyka: palenie spada, ale otyłość i e-papierosy rosną

Styl życia ma ogromny wpływ na nasze zdrowie. Raport wskazuje, że czynniki behawioralne i środowiskowe odpowiadają w Polsce za 35% wszystkich zgonów – to więcej niż średnia unijna (29%).

• Palenie: Odsetek dorosłych palących codziennie systematycznie spada, ale wciąż pozostaje powyżej średniej UE. Prawdziwym problemem jest palenie wśród młodzieży (22% 15-latków pali regularnie) oraz rosnąca popularność e-papierosów, z których korzysta aż 31% nastolatków (średnia UE to 21%).

• Alkohol: Spożycie alkoholu w Polsce nieznacznie spada, ale wciąż jest nieco powyżej średniej unijnej.

• Otyłość: Odsetek otyłych dorosłych (18%) jest wyższy niż średnia w UE (15%). Szczególnie niepokojący jest wzrost nadwagi i otyłości wśród nastoletnich chłopców.

3. System ochrony zdrowia: wydajemy mało, a dużo z własnej kieszeni

Polski system opieki zdrowotnej opiera się na powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (NFZ), które obejmuje około 97% populacji. Mimo to, jego finansowanie pozostaje jednym z największych wyzwań.

• Niskie wydatki: W 2023 roku Polska wydała na zdrowie 2 266 EUR na mieszkańca (liczone według parytetu siły nabywczej). To aż o 40% mniej niż średnia unijna (3 832 EUR). Wydatki te stanowią 7,2% PKB, podczas gdy średnia w UE to 10%.

• Wysokie wydatki „z kieszeni”: Aż 22% wszystkich wydatków na zdrowie pochodzi z prywatnych środków, głównie z płatności „z kieszeni” (out-of-pocket). To więcej niż średnia UE. Polacy najwięcej dopłacają do leków na receptę i usług stomatologicznych. Na leki przypada aż 63% wszystkich prywatnych wydatków na zdrowie.

4. Wydajność systemu: za dużo szpitali, za mało profilaktyki i opieki długoterminowej

Struktura wydatków w polskim systemie zdrowia odbiega od średnich unijnych, co wskazuje na pewne systemowe problemy.

• Dominacja szpitali: Aż 37,2% wszystkich wydatków na zdrowie przeznaczane jest na leczenie szpitalne (średnia UE to 27,7%). Polska ma również więcej łóżek szpitalnych na 1000 mieszkańców niż przeciętnie w UE.

• Niedofinansowanie opieki długoterminowej i profilaktyki: Na opiekę długoterminową przeznaczamy tylko 7,8% budżetu zdrowotnego (średnia UE to 18,1%), a na profilaktykę zaledwie 1,7% (średnia UE to 4%). To pokazuje, że system jest nastawiony na leczenie, a nie na zapobieganie chorobom.

• Braki kadrowe: Polska ma mniej lekarzy i pielęgniarek na 1000 mieszkańców niż średnia unijna. Dodatkowo, duży odsetek personelu medycznego jest w wieku przedemerytalnym, co stanowi poważne zagrożenie dla stabilności systemu w przyszłości.

Porównanie kluczowych wskaźników Polski i UE (dane na 2023/2024)

5. Dostępność: długie kolejki i nierówności

Mimo powszechnego ubezpieczenia, dostęp do opieki zdrowotnej w Polsce jest ograniczony, głównie przez długie czasy oczekiwania.

• Niezaspokojone potrzeby medyczne: W 2024 roku 5,2% Polaków, którzy potrzebowali opieki medycznej, nie mogło z niej skorzystać z powodu kosztów, kolejek lub odległości. To wskaźnik wyższy niż średnia unijna (3,6%).

• Poprawa po pandemii: Mimo wszystko, czasy oczekiwania na niektóre planowe zabiegi chirurgiczne (np. endoprotezę biodra) uległy skróceniu w porównaniu do okresu przed pandemią, co jest pozytywnym sygnałem.

• Cyfrowa przepaść: Choć cyfryzacja postępuje (e-recepty, e-skierowania), wciąż istnieje duża przepaść w korzystaniu z cyfrowych narzędzi zdrowotnych między osobami z wyższym i niższym wykształceniem oraz między młodszymi a starszymi grupami wiekowymi.

Wnioski: wyzwania i priorytety na przyszłość

Raport „State of Health in the EU” pokazuje, że polski system ochrony zdrowia stoi przed szeregiem fundamentalnych wyzwań. Choć w niektórych obszarach widać poprawę, kluczowe problemy pozostają te same od lat: chroniczne niedofinansowanie, braki kadrowe, nadmierna koncentracja na leczeniu szpitalnym kosztem profilaktyki i opieki ambulatoryjnej oraz nierówności w dostępie do usług.

Polska jest jednym z największych beneficjentów funduszy unijnych na zdrowie, w tym w ramach Krajowego Planu Odbudowy. Środki te mają być przeznaczone m.in. na restrukturyzację szpitali, cyfryzację i zwiększenie liczby personelu medycznego. Skuteczność tych reform zadecyduje o tym, czy uda nam się dogonić resztę Europy pod względem stanu zdrowia i jakości systemu opieki zdrowotnej.

Dogłębna analiza porównawcza efektywności różnych modeli finansowania i organizacji opieki zdrowotnej w krajach UE o podobnym profilu społeczno-ekonomicznym mogłaby stanowić ciekawy temat projektu doktorskiego. Taka praca mogłaby dostarczyć decydentom opartych na dowodach rekomendacji dotyczących optymalnych ścieżek reformy polskiego systemu w celu poprawy jego wydajności i odporności na przyszłe kryzysy.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Dlaczego Polacy żyją krócej niż przeciętni Europejczycy?
   Główne przyczyny to wyższa śmiertelność z powodu chorób układu krążenia i nowotworów, a także większe rozpowszechnienie czynników ryzyka, takich jak palenie tytoniu, nadmierne spożycie alkoholu i zanieczyszczenie powietrza.

2. Co to jest śmiertelność możliwa do uniknięcia i jak Polska wypada pod tym względem?
   To zgony, których można by uniknąć dzięki skutecznej profilaktyce (śmiertelność zapobiegalna) lub leczeniu (śmiertelność uleczalna). Niestety, w obu tych kategoriach wskaźniki dla Polski są znacznie wyższe niż średnia unijna, co wskazuje na słabości zarówno w obszarze zdrowia publicznego, jak i w efektywności leczenia.

3. Czy system prywatnych ubezpieczeń zdrowotnych jest w Polsce popularny?
   Według raportu, dobrowolne ubezpieczenia zdrowotne odgrywają w Polsce niewielką rolę, odpowiadając za 6,5% prywatnych wydatków. Dominującą formą finansowania prywatnego są bezpośrednie płatności pacjentów „z kieszeni”.

4. Jakie są główne problemy związane z polityką lekową w Polsce?
   Głównym problemem jest ograniczony zakres refundacji leków w lecznictwie ambulatoryjnym. Tylko około jedna trzecia wydatków na leki w aptekach jest pokrywana ze środków publicznych, co sprawia, że Polacy ponoszą jedne z najwyższych w UE kosztów leków „z kieszeni”. Z drugiej strony, leki stosowane w szpitalach są w pełni refundowane.

5. Czy Polska kształci wystarczająco dużo lekarzy i pielęgniarek?
   Przez wiele lat liczba absolwentów kierunków medycznych była niższa od średniej unijnej. W ostatnich latach podjęto działania w celu zwiększenia naboru na studia medyczne – liczba studentów niemal się podwoiła między 2012 a 2023 rokiem. Jednak efekty tych działań będą widoczne dopiero za kilka lat, a obecne braki kadrowe pozostają jednym z największych problemów systemu.

Publikacje wykonane przez nas w podobnej tematyce

1. Analiza porównawcza systemów opieki zdrowotnej w krajach Grupy Wyszehradzkiej: finansowanie, organizacja i wyzwania.

2. Wpływ czynników społeczno-ekonomicznych na nierówności w zdrowiu w Polsce: analiza danych panelowych.

3. Efektywność wydatków na zdrowie w krajach OECD: modelowanie związku między nakładami a wynikami zdrowotnymi.

4. Polityka antynikotynowa i alkoholowa w Polsce po 2020 roku: ocena skuteczności interwencji.

5. Cyfryzacja w opiece zdrowotnej: bariery i szanse dla polskiego systemu na tle doświadczeń europejskich.

Pomysł na doktorat

Temat: Ocena efektywności alokacji zasobów w polskim systemie ochrony zdrowia: analiza porównawcza wydatków na leczenie szpitalne vs. opiekę ambulatoryjną i profilaktykę na tle krajów UE.

Opis: Projekt doktorski mógłby skupić się na stworzeniu modelu ekonometrycznego, który analizowałby związek między strukturą wydatków na zdrowie (proporcje przeznaczane na szpitale, przychodnie, profilaktykę, leki) a kluczowymi wynikami zdrowotnymi (np. wskaźnikami śmiertelności możliwej do uniknięcia) w Polsce i w grupie porównawczej krajów UE. Celem byłoby ilościowe oszacowanie, jaka redystrybucja środków z leczenia szpitalnego w kierunku profilaktyki i opieki ambulatoryjnej mogłaby przynieść największe korzyści zdrowotne dla populacji, dostarczając decydentom solidnych podstaw do planowania strategicznych reform w systemie.