Nauka ma wiele interpretacji, ale jej istotą jest wyjaśnianie świata. Każdą naukę można zaklasyfikować z różnych perspektyw. Podstawową jednostką klasyfikacji nauki w sensie instytucjonalnym jest dyscyplina naukowa, najczęściej odpowiadająca statystycznej strukturze gospodarki narodowej, a więc działom i gałę­ziom gospodarczym. Uznanie określonego zakresu wiedzy za ukształtowaną i doniosłą społecznie, a przez to godną wyodrębnienia część nauki znajduje formalny wyraz w uchwałach gremiów uczonych oraz prze­pisach prawa i urzędowych rejestrach. Głównymi kryteriami, na podstawie których wyodrębnia się dyscypliny naukowe, są:

• przedmiot badań, czyli zakres rzeczywistości brany w badaniach pod uwagę;
• cel społeczny, jakiemu ma służyć dana dyscyplina naukowa;
• wzgląd badawczy, a więc punkt widzenia, z którego rozpatruje się badany wycinek rzeczywistości;
• stosowane metody badawcze;
• forma wypowiadanych twierdzeń.

Dyscypliny naukowe zaliczane są do większych jednostek klasyfikacyjnych – dziedzin nauki, a te z kolei do obszarów wiedzy.

Tradycyjnie rozróżnia się:

• Nauki formalne (dedukcyjne), np. matematyka, logika. W naukach tych twierdzenia i teorie wy­nikają z innych twierdzeń wcześniej dowiedzionych lub z przyjętych aksjomatów. Metody uza­sadnienia twierdzeń i teorii polegają na różnych schematach niezawodnych rozumowań deduk­cyjnych.
• Nauki empiryczne (indukcyjne), np.: fizyka, chemia, biologia, psychologia, socjologia, securitologia, nauki o zarządzaniu, nauki o kulturze fizycznej. W tych naukach twierdzenia i teorie wynikają z obserwacji rzeczywistości i odpowiedniej interpretacji. Metody uzasadnienia twierdzeń i teorii polegają na różnych schematach zawodnych rozumowań indukcyjnych.

Rozróżnia się też:

• Nauki idiograficzne (historiograficzne) – opisują jakieś struktury, zjawiska i procesy, zmierzają do uchwycenia tego, co jest określone czasowo i niepowtarzalne, poszukują zdarzeń zewnętrznych kształtujących te struktury, zjawiska i procesy, nie dążąc do ich wyjaśniania (etnografia, systematy­ka). Najczęściej stosuje się tu metody obserwacji, wywiadu, analizy dokumentacji, studium przy­padku.
• Nauki nomotetyczne – próbują wyjaśniać zjawiska poprzez tworzenie praw i teorii (obecnie wła­ściwie wszystkie nauki). Najczęściej stosuje się metody obserwacji, wywiadu, ankiety, testu i eks­perymentu.
• Nauki przyrodnicze – przedmiotem ich badań jest przyroda.
• Nauki społeczne, w tym humanistyczne, mające za przedmiot kulturę ludzką w rozmaitych jej przejawach.
• Nauki teoretyczne – opisują, wyjaśniają i interpretują rzeczywistość.
• Dyscypliny praktyczne (normatywne) – określa się je najczęściej w opozycji do nauk teoretycz­nych. Celem nauk praktycznych jest wskazanie reguł postępowania, aby zrealizować szczegółowe lub ogólne cele procesu badawczego, określenie „możliwego, a zarazem optymalnego sposobu re­alizacji przyjętego ideału – dotyczą więc przyszłości, postulowanych i pożądanych stanów rzeczy”.

Nowa systematyka zawiera trójstopniowy (a nie, jak dotychczas, dwustopniowy) podział nauk na ob­szary wiedzy, dziedziny nauki oraz dyscypliny naukowe:

1. obszar nauk humanistycznych

• dziedzina nauk humanistycznych
• dyscypliny naukowe, w tym nauki o zarządzaniu

2. obszar nauk społecznych

• dziedzina nauk społecznych
• dyscypliny naukowe, w tym nauki o bezpieczeństwie
• dziedzina nauk ekonomicznych
• dyscypliny naukowe, w tym nauki o zarządzaniu

3. obszar nauk ścisłych
4. obszar nauk przyrodniczych
5. obszar nauk technicznych
6. obszar nauk rolniczych, leśnych i weterynaryjnych
7. obszar nauk medycznych i nauk o zdrowiu

• dziedzina nauk o kulturze fizycznej

8. obszar sztuki.

Specjalność naukowa jest to względnie trwale uprawiana przez uczonych część jednej lub kilku dyscy­plin naukowych wyodrębniona ze względu na koncentrowanie uwagi na węższym fragmencie rzeczywisto­ści, rozpatrywanie go w węższym aspekcie lub stosowanie specyficznych metod badawczych. Specjalności bywają wyodrębniane według kryteriów przedmiotowych, poznawczych lub metodologicznych, a często mają charakter interdyscyplinarny (np. geofizyka, biochemia).

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Jakie są podstawowe kategorie nauk i czym się różnią?
Nauki dzieli się na formalne (np. matematyka, logika), przyrodnicze (fizyka, biologia), społeczne (socjologia, psychologia) oraz humanistyczne (filozofia, literatura). Nauki formalne operują abstrakcją i dowodami dedukcyjnymi, przyrodnicze – eksperymentem i obserwacją empiryczną, społeczne – analizą zachowań i kontekstów kulturowych, a humanistyczne – interpretacją tekstów i wartości. Każda kategoria wykorzystuje inne narzędzia badawcze, ale współczesne projekty coraz częściej łączą podejścia (inter- i transdyscyplinarność), np. neuroestetyka łączy metody neurobiologii z humanistyką.

2. Czym różni się metoda jakościowa od ilościowej?
Metoda ilościowa opiera się na pomiarach liczbowych, statystyce i testowaniu hipotez (np. ankiety, eksperymenty z kontrolą zmiennych). Metoda jakościowa bada znaczenia, konteksty i procesy (np. wywiady, analiza treści, etnografia). Ilościowe dają uogólnialne wnioski i obiektywnie porównywalne wyniki; jakościowe – głębokie, zniuansowane rozumienie badanej rzeczywistości. W praktyce badawczej zaleca się podejście mieszane (mixed methods), które wykorzystuje mocne strony obu typów, zapewniając bardziej kompleksowy obraz zjawiska.

3. Jakie kryteria stosuje się przy wyborze metody badawczej?
Wybór metody zależy od celu badania (opis, wyjaśnienie, prognoza), rodzaju danych (liczbowe vs. teksty), dostępnych zasobów (czas, budżet, próba) i etyki (ochrona badanych). Należy ocenić trafność (czy metoda bada to, co zamierzamy), rzetelność (powtarzalność wyników), generalizowalność (możliwość uogólnień) oraz użyteczność praktyczną. W projektach interdyscyplinarnych zaleca się mapowanie metod na etapy badania i ewaluację ryzyka błędów systematycznych.

4. Jakie narzędzia cyfrowe wspierają współczesne metody badawcze?
Do analizy danych ilościowych wykorzystuje się pakiety R, Python (Pandas, SciPy) i SPSS; do jakościowych NVivo lub Atlas.ti. Do gromadzenia danych służą platformy ankietowe (Qualtrics, SurveyMonkey) i systemy zarządzania laboratoryjnego (LIMS). GIS i teledetekcja wspierają badania środowiskowe, a bibliometryka (VOSviewer)– analizy literaturowe. Coraz powszechniejsze są narzędzia AI (analiza tekstu, automatyczna segmentacja obrazów) oraz chmura obliczeniowa, umożliwiająca skalowanie projektu i współpracę zdalną.

5. Jak zapewnić wiarygodność i powtarzalność wyników badania?
Kluczowe są:

1. Dokładna dokumentacja procedur (protokół eksperymentu, ustawienia oprogramowania).

2. Standaryzacja metod (szablony ankiet, kalibracja sprzętu).

3. Pre-rejestracja hipotez w rejestrach badawczych (np. OSF).

4. Walidacja wewnętrzna i zewnętrzna (testowanie narzędzia na pilotażu, powtórne badania w innych kontekstach).

5. Otwarta nauka – udostępnianie kodu, danych i raportów metodologicznych.
   Łącząc te praktyki, minimalizujesz ryzyko błędów systematycznych i zwiększasz zaufanie do wyników.