Rola informacji w badaniach naukowych

Informacją jest:

• proces – w jego ramach osoba jest informowana lub udziela informacji,
• zasób wiedzy – gromadzony celowo, uporządkowany i w różny sposób utrwalony,
• jednostka procesu komunikacji – konkretny komunikat, książka, artykuł, rekord komputerowy,
• wydzielone miejsce w instytucji (np. dział informacji w bibliotece), zajmujące się zbiera­niem i udzielaniem informacji w określonej dziedzinie.

Informacja naukowa to [Podręczny słownik bibliotekarza 2011] dziedzina wiedzy obej­mująca informację:

• opracowaną metodą naukową,
• wyrażoną w osiągnięciach nauki,
• przeznaczoną dla pracowników nauki i studentów.

Informacja naukowa jest zatem dziedziną wiedzy obejmującą całość zagadnień teoretycz­nych i praktycznych związanych ze zbieraniem, opracowywaniem i rozpowszechnianiem danych z różnych dziedzin nauki, techniki, ekonomii i organizacji.

Informacja naukowa to także komunikat opracowany metodami naukowymi, utrwalony na odpowiednim nośniku informacji, przekazywany użytkownikom. W tym znaczeniu infor­macja naukowa może być precyzowana w zależności od:

• swego przedmiotu (np. informacja firmowa, patentowa, normalizacyjna, techniczna, ekonomiczna itd.),
• zakresu objętego jej zbiorem (np. informacja branżowa, dziedzinowa, problemowa itp.),
• rodzaju (np. informacja ekspresowa, analityczna, analityczno-syntetyczna, selektywna, syntetyczna, pełna, kompleksowa, dokumentacyjna, faktograficzna itd.),
• formy (np. informacja audialna, graficzna, liczbowa, pisemna, wizualna itp.),
• sposobu realizacji (np. informacja retrospektywna, bieżąca, jednorazowa),
• stosunku do źródła (np. informacja pierwotna, pochodna itd.),
• roli w systemie.

Podstawą do przygotowania jakiegokolwiek opracowania naukowego jest zapoznanie się z publikacjami, które zostały wydane i dotyczą określonego przedmiotu badań, czyli należy się zapoznać z bibliografią danego tematu, zagadnienia czy problemu. Źródłem wiedzy są zatem informacje pochodzące z wszelkiego rodzaju dokumentów, ta­kich jak: książki, czasopisma, opracowania bibliograficzne, obrazy, ilustracje itp. Przez dokument będący źródłem informacji należy rozumieć każdy utrwalony wyraz my­śli ludzkiej lub też każdy przedmiot użyty w celu stwierdzenia lub dowodnienia jakiegoś faktu. Źródeł informacji jest bardzo dużo. Dlatego też wyszukiwanie odpowiednich pozycji bi­bliograficznych bez elementarnych wiadomości z dziedziny informacji naukowej jest bardzo trudne. Studiowanie literatury naukowej wymaga od zainteresowanego nie tylko znajomości spo­sobu wyszukiwania potrzebnej literatury, informacji i wiadomości, ale także umiejętności ich opracowywania, porządkowania i klasyfikowania wyszukanych danych. Źródłem naukowej informacji może być każdy obiekt, z którego czerpane są informacje zaspokajające określone potrzeby informacyjne. Są to zarówno dokumenty, osoby lub insty­tucje. jak i systemy, miejsca, organizacje, spotkania itp., w których powstaje, znajduje się lub jeśli udostępniania informacja [Podręczny słownik bibliotekarza 2011; Puzio, Ziółkowska 1998]. Źródłem informacji może być zatem dokument, instytucja lub osoba.

Źródła informacji możemy podzielić na:

• dokumentalne, a w tym:
• piśmiennicze – zawierające dokumenty piśmiennicze; ich treść utrwalona jest w for­mie pisma lub druku; mogą to być dokumenty opublikowane (np. czasopisma) lub dokumenty niepublikowane (rękopisy, wydruki komputerowe, listy),
• niepiśmiennicze, graficzne lub multimedialne – zawierają obraz i/lub dźwięk;
• ze względu na sposób przygotowania i zawartość źródła informacji dzielimy na:
• pierwotne, oryginalne – zawierające dokumenty i informacje w kształcie nadanym im przez autorów, obejmują dane do wykorzystania w badaniach naukowych lub w dy­daktyce, np. repozytoria,
• pochodne – przygotowywane na podstawie dokumentów pierwotnych, pomagają użytkownikowi w ich odnajdywaniu, są to np. opisy bibliograficzne, spisy bibliogra­ficzne, bazy bibliograficzne,
• wtórne — czyli wykonane różnymi technikami kopie dokumentów odzwierciedlające ich pełne i niezmienne cechy pod względem treści, a często formy (kserokopie, foto­kopie, mikrofisze, wydruki).

Tak więc źródła informacji naukowej to m.in.:

• książki, czasopisma naukowe, encyklopedie, słowniki, informatory,
• bibliografie: dziedzinowe, zawartości czasopism, osobowe, bieżące, retrospektywne, dru­kowane i w postaci baz danych,
• katalogi elektroniczne i tradycyjne (kartkowe),
• spisy dokumentów,
• indeksy,
• różnego typu bazy faktograficzne, pełnotekstowe, abstraktowe, multimedialne.

Natomiast personalnymi źródłami informacji są bibliotekarze, w tym przede wszystkim pracownicy informacji naukowej.

Obecnie głównymi nośnikami informacji naukowej są nośniki elektroniczne, choć – w przypadku źródeł w języku polskim – wiele z nich ma w dalszym ciągu tradycyjną formę drukowaną.

Biblioteka zapewnia dostęp do źródeł naukowej informacji w postaci:

• dostępnych online katalogów elektronicznych i zdigitalizowanych katalogów kartko­wych,
• zbiorów w wersji drukowanej,
• czasopism i książek elektronicznych,
• elektronicznych baz danych,
• zbiorów obcych sprowadzanych w ramach wypożyczeń międzybibliotecznych,
• Internetu, w tym: serwisów informacyjnych, portali naukowych i specjalistycznych, wy­dawnictw multimedialnych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym dokładnie jest „informacja” w kontekście badań naukowych?
   Informacja w badaniach naukowych to każda uporządkowana reprezentacja danych, która zmniejsza niepewność badacza co do stanu przyrody lub teorii. Może przybierać formę danych pomiarowych, tekstów źródłowych, modeli matematycznych czy metadanych eksperymentalnych. Z perspektywy teorii informacji Shannona informacja to różnica entropii przed i po obserwacji, czyli miara redukcji niepewności. W ujęciu semantycznym chodzi natomiast o znaczenie i użyteczność danej reprezentacji w procesie generowania wiedzy.

2. Jakie są główne etapy obiegu informacji w procesie badawczym?

   1. Pozyskiwanie – zbieranie surowych danych (pomiarów, obserwacji, ankiet).

   2. Przetwarzanie i analiza – czyszczenie danych, statystyczne testy, modelowanie.

   3. Interpretacja – nadawanie znaczenia wynikom, formułowanie wniosków.

   4. Dyseminacja – publikacja artykułów, raportów, udostępnianie zbiorów danych.

   5. Architektura informacji – zachowanie, indeksowanie i łatwy dostęp do wyników w przyszłych badaniach.

3. Dlaczego jakość informacji ma kluczowe znaczenie dla wyników badania?
   Niska jakość informacji (szumy pomiarowe, błędy systematyczne, brak metadanych) prowadzi do:

   • Zafałszowania wniosków (np. błędnie odrzucone hipotezy).

   • Pogorszenia powtarzalności – inne zespoły nie odtworzą wyników.

   • Strat zasobów – czas i fundusze na prace opierające się na wadliwych danych.
     Dlatego weryfikacja jakości (walidacja, kalibracja, protokoły kontroli jakości) jest nieodzownym elementem każdego projektu badawczego.

4. Jakie metody pomiaru ilości i jakości informacji stosuje się w nauce?

   • Miary entropii (Shannon, Rényi): ilość „niespodzianek” w zbiorze danych.

   • Współczynnik przekazu informacji – procent danych użytecznej informacji w stosunku do całości.

   • Analiza zgodności międzyźródłowej – ocena spójności różnych źródeł.

   • Metody semantyczne (analiza treści, eksploracja tekstu) – ocena głębokości i wielowymiarowości znaczeń.

   • Ocena użyteczności badawczej – ankiety ekspertów, analiza cytowań czy wpływu publikacji.

5. Jak nowe technologie zmieniają zarządzanie i wykorzystanie informacji?

   • Sztuczna inteligencja i uczenie maszynowe przyspieszają analizę wielkoskalowych zbiorów danych (big data), automatyzują ekstrakcję wiedzy z tekstu i obrazów.

   • Blockchain może zapewnić niezmienność i przejrzystość zapisów badawczych, ułatwiając weryfikację autentyczności danych.

   • Chmura obliczeniowa i platformy FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) usprawniają współpracę i dzielenie się danymi na międzynarodową skalę.

   • [Spekulacja] Internet rzeczy (IoT) mógłby w przyszłości dostarczać w czasie rzeczywistym strumienie danych eksperymentalnych, co wymagałoby nowych protokołów zarządzania informacją.

6. Jakie teoretyczne paradygmaty wyjaśniają rolę informacji w nauce?

   • Teoria informacji (Shannon–Weaver): ilościowe podejście do przesyłu i kodowania informacji.

   • Epistemologia społeczna (Kuhn, Latour): informacja jako element konstruowania konsensusu naukowego i zmiany paradygmatów.

   • Inzynieria wiedzy: modelowanie systemów eksperckich jako struktur informacyjnych.

   • Semiotyka naukowa: analiza znaków i symboli w komunikacji naukowej oraz ich wpływ na tworzenie znaczeń.

7. Jak zarządzać ryzykiem manipulacji lub błędnej interpretacji informacji?

   • Transparentność – jawność metod, kodów analitycznych i surowych danych.

   • Replikacja – zachęcanie do powtarzania badań przez niezależne zespoły.

   • Peer review otwarty – anonimowi i otwarci recenzenci oraz publiczny komentarz przed publikacją.

   • Automatyczne wykrywanie anomalii – algorytmy identyfikujące nietypowe wzorce, które mogą wskazywać na błędy lub manipulację.

8. Jakie są etyczne i prawne wyzwania związane z informacją badawczą?

   • Ochrona danych osobowych – RODO i inne regulacje wymagają odpowiedniego anonimizowania i przechowywania danych badawczych.

   • Prawo autorskie i licencjonowanie – wybór licencji (CC, GPL) decyduje o tym, w jakim zakresie można udostępniać wyniki.

   • Bias w danych – dane historyczne mogą odzwierciedlać nierówności społeczne, co może prowadzić do naukowych i społecznych uprzedzeń.

   • Odpowiedzialność publiczna – w przypadku badań finansowanych ze środków publicznych społeczeństwo ma prawo do dostępu do wyników.